ନ କର୍ମ ତଜ୍ଜଂ ନୋପାସ୍ତିର୍ଵିରୋଧାଭାଵତୋ ଗିରେ । ପ୍ରତ୍ଯୁତାଶାଜ୍ଞାନନାଶେ କର୍ମଣା ନୈଵ ଭାଵ୍ଯତାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଉପାସନା, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନର୍ଥଦାନି କର୍ମାଣି ପୁନଃ ପୁନରୁଶନ୍ତି ହି । ତତୋ ରାଗସ୍ତତୋ ଦୋଷସ୍ତତୋଽନର୍ଥୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
ଅପକାର ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ରାଗ, ରାଗରୁ ଦୋଷ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ପାଦଯେନ୍ନରଃ । କୁର୍ଵନ୍ନେଵେହ କର୍ମାଣୀତ୍ଯତଃ କର୍ମାପ୍ଯଵଶ୍ଯକମ୍
ଏହିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ତଥାପି ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ଜ୍ଞାନାଦେଵ ହି କୈଵଲ୍ଯମତଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ସମୁଚ୍ଚଯଃ । ସହାଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍କର୍ମ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ହିତକାରି ଚ
କାରଣ ମୁକ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏହିପାଇଁ ଦୁଇଁଟିର ସଂଯୋଗ ଉଚିତ—କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଏହା ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଇତି କେଚିଦ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯତ୍ର ତଦ୍ଵିରୋଧାନ୍ନ ସମ୍ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଞାନାଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥୌ କର୍ମସମ୍ଭଵଃ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହିଠାରେ ଦୁଇଁଟିର ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ହୃଦୟର ଗଠି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ଯେଉଁ ଗଠି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉପଜେ।
ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ଵିରୋଧାତ୍ତୁ ତତସ୍ତଯୋଃ । ତମଃ ପ୍ରକାଶଯୋର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵି
ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ; ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ଵୈଦିକାନି ମହାମତେ । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁସ୍ତାନି କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହିପାଇଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କେବଳ ମନର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ କରିବା ଦରକାର।
ଶମୋ ଦମସ୍ତିତିକ୍ଷା ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ଭଵଃ । ତାଵତ୍ପର୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁଃ କର୍ମାଣି ନ ତତଃ ପରମ୍
ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ବିରାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦୟ—ଏଠାକୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ପରେ ନୁହେଁ।
ତଦନ୍ତେ ଚୈଵ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଶ୍ରଯେଦ୍ ଗୁରୁମାତ୍ମଵାନ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ପୁନଃ
ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦାନ୍ତଶ୍ରଵଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମେଵମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯମର୍ଥଂ ଵିଚାରଯେତ୍
ନିତ୍ୟ ଅତି ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ବେଦାନ୍ତ ଶୁଣିବା ଓ 'ତୁମେ ସେଇ' ପରି ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦି ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ଜୀଵବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯବୋଧକମ୍ । ଐକ୍ଯେ ଜ୍ଞାତେ ନିର୍ଭଯସ୍ତୁ ମଦ୍ରୂପୋ ହି ପ୍ରଜାଯତେ
'ତୁମେ ସେଇ' ଓ ଏପରି ବାକ୍ୟ ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା ଜଣାଇଥାଏ; ଏହି ଏକତା ଜାଣିଲେ ଭୟ ନାସ୍ତ, ଏବଂ ସେ ମୋ ଦେହର ଅନୁଭବ କରେ।
ପଦାର୍ଥାଵଗତିଃ ପୂର୍ଵଂ ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଵଗତିସ୍ତତଃ । ତତ୍ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ଗିରେଽହଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ପରେ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର; 'ସେଇ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ହେ ପାହାଡ଼, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
ତ୍ଵଂ ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାଚ୍ଯାର୍ଥୋ ଜୀଵ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଉଭଯୋରୈକ୍ଯମସିନା ପଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ତୁମେ ଏହି ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବ; ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। 'ଅସି' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିର ଏକତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି।
ଵାଚ୍ଯାର୍ଥଯୋର୍ଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦୈକ୍ଯଂ ନୈଵ ଘଟେତ ହ । ଲକ୍ଷଣାତଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ତତ୍ତ୍ଵମୋଃ ଶ୍ରୁତିସଂସ୍ଥଯୋଃ
ଏହି ଦୁଇଟିର ସରଳ ଅର୍ଥ ପ୍ରତିକୂଳ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର ଏକତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ତତ୍ତ୍ୱମସି' ବିଷୟରେ ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ବୁଝାଯାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ତୁ ତଯୋର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ତଯୋରୈକ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ତଯୋରୈକ୍ଯଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵାଭେଦେନାଦ୍ଵଯୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଦୁଇଟିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏକତା ସମ୍ଭବ। ଏପରି ଏକତାକୁ ଜାଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଦ୍ୱୟତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଦେଵଦତ୍ତଃ ସ ଏଵାଯମିତିଵଲ୍ଲକ୍ଷଣା ସ୍ମୃତା । ସ୍ଥୂଲାଦି ଦେହରହିତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ନରଃ
'ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଦେବଦତ୍ତ' ବୋଲି ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଥିବା ସବୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପଞ୍ଚୀକୃତମହାଭୂତସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ଥୂଲଦେହକଃ । ଭୋଗାଲଯୋ ଜରାଵ୍ଯାଧିସଂଯୁତଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ପାଞ୍ଚୀକୃତ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ତିଆରି; ଏହା ଭୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ପଡ଼େ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର।
ମିଥ୍ଯାଭୂତୋଽଯମାଭାତି ସ୍ଫୁଟଂ ମାଯାମଯତ୍ଵତଃ । ସୋଽଯଂ ସ୍ଥୂଲ ଉପାଧିଃ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନୋ ମେ ନଗେଶ୍ଵର
ଏହା ମିଥ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମାୟାର ତିଆରି। ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଉପାଧି, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଯୁତଂ ପ୍ରାଣପଞ୍ଚକସଂଯୁତମ୍ । ମନୋବୁଦ୍ଧିଯୁତଂ ଚୈତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତତ୍କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଦେହ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତୋତ୍ଥଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯମୁପାଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖାଦେରଵବୋଧକଃ
ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି ଦେହ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅନାଦ୍ଯନିର୍ଵାଚ୍ଯମିଦମଜ୍ଞାନଂ ତୁ ତୃତୀଯକଃ । ଦେହୋଽଯମାତ୍ମନୋ ଭାତି କାରଣାତ୍ମା ନଗେଶ୍ଵର
ଏହି ଆଦିହୀନ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ ଅଜ୍ଞାନ ତୃତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି କାରଣ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଉପାଧିଵିଲଯେ ଜାତେ କେଵଲାତ୍ମାଵଶିଷ୍ଯତେ । ଦେହତ୍ରଯେ ପଞ୍ଚକୋଶା ଅନ୍ତଃସ୍ଥାଃ ସନ୍ତି ସର୍ଵଦା
ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ତିନି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ କୋଶ ସଦା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।
ପଞ୍ଚକୋଶପରିତ୍ଯାଗେ ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛଂ ହି ଲଭ୍ଯତେ । ନେତିନେତୀତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯୈର୍ମମ ରୂପଂ ଯଦୁଚ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚ କୋଶକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସେହିଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ପରି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତତ୍କଦାଚି- ନ୍ନାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ନ ବଭୂଵ କଶ୍ଚିତ୍ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଏକଥା ହେଲେ ଏହା ଥିଲା ପରେ କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଚିରନ୍ତନ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ହତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହନ୍ତୁଂ ହତଶ୍ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହତମ୍ । ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୌ ନାଯଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ଭାବେ ଏହା ହତ୍ୟା କରେ କିମ୍ବା ଏହା ହତ୍ୟା ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବେ, ଦୁହେଁ ଅଜ୍ଞାନୀ; କାରଣ ଏହା କାହାକୁ ମାରେନାହିଁ, ଏହାକୁ କେହି ମାରିପାରେନାହିଁ।
ଅଣୋରଣୀଯାନ୍ମହତୋ ମହୀଯା- ନାତ୍ମାସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ନିହିତୋ ଗୁହାଯାମ୍ । ତମକ୍ରତୁଃ ପଶ୍ଯତି ଵୀତଶୋକୋ ଧାତୁଃ ପ୍ରସାଦାନ୍ମହିମାନମସ୍ଯ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ଠାରୁ ବଡ଼, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ମହିମାକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେଵ ତୁ । ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ
ଆତ୍ମାକୁ ରଥି, ଦେହକୁ ରଥ ବୋଲି ଜାଣ; ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଓ ମନକୁ ରଶି ବୋଲି ଜାଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂସ୍ତେଷୁ ଗୋଚରାନ୍ । ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା, ତାହାର ବିଷୟକୁ ତାଙ୍କର ଚାଳିବା ରାସ୍ତା ବୋଲି କହାଯାଏ। ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭୋଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵତି ଚାମନସ୍କଶ୍ଚ ସଦାଶୁଚିଃ । ନ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ଅଶୁଚି, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତି ସମନସ୍କଃ ସଦା ଶୁଚିଃ । ସ ତୁ ତତ୍ପଦମାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ପବିତ୍ର, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ।