ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଧରଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗକୋମଲମ୍ । କରୁଣାପୂର୍ଣନଯନଂ ମନ୍ଦସ୍ମିତମୁଖାମ୍ବୁଜମ୍
ସେ ହାତରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ବର ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଧରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କୋମଳ, ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ମୃଦୁ ହାସିରେ ମୁଖକମଳ ଶୋଭିତ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ସୁନ୍ଦରଂ ରୂପଂ ତଦା ଭୀତିଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଃ ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ହର୍ଷଗଦ୍ଗଦନିଃସ୍ଵନାଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ କ୍ଵ ଯୂଯଂ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯା ଵୈ କ୍ଵେଦଂ ରୂପଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦୀଦୃଶଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା
ଦେବୀଙ୍କର ବିରାଟ୍ ରୂପ ଦର୍ଶନ ଓ ଦେବତାମାନେ କରିଥିବା ସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା।
ନ ଵେଦାଧ୍ଯଯନୈର୍ଯୋଗୈର୍ନ ଦାନୈସ୍ତପସେଜ୍ଯଯା । ରୂପଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଦଂ ଶକ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମତ୍କୃପାଂ ଵିନା
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ତୁମେ ଏତେ ଅଭାଗା, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି? ତଥାପି ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ ଏହି ରୂପ ଦେଖାଇଛି।
ପ୍ରକୃତଂ ଶୃଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପରମାତ୍ମାତ୍ର ଜୀଵତାମ୍ । ଉପାଧିଯୋଗାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ତୃତ୍ଵାଦିକମପ୍ଯୁତ
ହେ ରାଜା, ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉପାଧିର ସଂଯୋଗରୁ ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
କ୍ରିଯାଃ କରୋତି ଵିଵିଧା ଧର୍ମାଧର୍ମୈକହେତଵଃ । ନାନା ଯୋନୀସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ସେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ମୂଳ କାରଣ; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁନସ୍ତତ୍ସଂସ୍କୃତିଵଶାନ୍ନାନାକର୍ମରତଃ ସଦା । ନାନାଦେହାନ୍ସମାପ୍ନୋତି ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ପୁଣି, ସେଇ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସଦା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହେ, ନାନା ଦେହ ପାଏ ଓ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ।
ଘଟୀଯନ୍ତ୍ରଵଦେତସ୍ଯ ନ ଵିରାମଃ କଦାପି ହି । ଅଜ୍ଞାନମେଵ ମୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାମଃ କ୍ରିଯାସ୍ତତଃ
ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଜଳଘଡ଼ି ପରି ଏହାର କେବେ ବିରାମ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୂଳ, ତାହାରୁ କାମ ଉପଜେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନାଶାଯ ଯତେତ ନିଯତଂ ନରଃ । ଏତଦ୍ଧି ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ଯଦଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାଶନମ୍
ଏହିଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ; କାରଣ ଜନ୍ମର ସଠିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତି।
ପୁରୁଷାର୍ଥସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଦଶାପି ଚ । ଅଜ୍ଞାନନାଶନେ ଶକ୍ତା ଵିଦ୍ଯୈଵ ତୁ ପଟୀଯସୀ
ସମସ୍ତ ମଣିଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ଏହିପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନ କର୍ମ ତଜ୍ଜଂ ନୋପାସ୍ତିର୍ଵିରୋଧାଭାଵତୋ ଗିରେ । ପ୍ରତ୍ଯୁତାଶାଜ୍ଞାନନାଶେ କର୍ମଣା ନୈଵ ଭାଵ୍ଯତାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଉପାସନା, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନର୍ଥଦାନି କର୍ମାଣି ପୁନଃ ପୁନରୁଶନ୍ତି ହି । ତତୋ ରାଗସ୍ତତୋ ଦୋଷସ୍ତତୋଽନର୍ଥୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
ଅପକାର ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ରାଗ, ରାଗରୁ ଦୋଷ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ପାଦଯେନ୍ନରଃ । କୁର୍ଵନ୍ନେଵେହ କର୍ମାଣୀତ୍ଯତଃ କର୍ମାପ୍ଯଵଶ୍ଯକମ୍
ଏହିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ତଥାପି ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ଜ୍ଞାନାଦେଵ ହି କୈଵଲ୍ଯମତଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ସମୁଚ୍ଚଯଃ । ସହାଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍କର୍ମ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ହିତକାରି ଚ
କାରଣ ମୁକ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏହିପାଇଁ ଦୁଇଁଟିର ସଂଯୋଗ ଉଚିତ—କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଏହା ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଇତି କେଚିଦ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯତ୍ର ତଦ୍ଵିରୋଧାନ୍ନ ସମ୍ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଞାନାଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥୌ କର୍ମସମ୍ଭଵଃ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହିଠାରେ ଦୁଇଁଟିର ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ହୃଦୟର ଗଠି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ଯେଉଁ ଗଠି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉପଜେ।
ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ଵିରୋଧାତ୍ତୁ ତତସ୍ତଯୋଃ । ତମଃ ପ୍ରକାଶଯୋର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵି
ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ; ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ଵୈଦିକାନି ମହାମତେ । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁସ୍ତାନି କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହିପାଇଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କେବଳ ମନର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ କରିବା ଦରକାର।
ଶମୋ ଦମସ୍ତିତିକ୍ଷା ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ଭଵଃ । ତାଵତ୍ପର୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁଃ କର୍ମାଣି ନ ତତଃ ପରମ୍
ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ବିରାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦୟ—ଏଠାକୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ପରେ ନୁହେଁ।
ତଦନ୍ତେ ଚୈଵ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଶ୍ରଯେଦ୍ ଗୁରୁମାତ୍ମଵାନ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ପୁନଃ
ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦାନ୍ତଶ୍ରଵଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମେଵମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯମର୍ଥଂ ଵିଚାରଯେତ୍
ନିତ୍ୟ ଅତି ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ବେଦାନ୍ତ ଶୁଣିବା ଓ 'ତୁମେ ସେଇ' ପରି ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦି ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ଜୀଵବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯବୋଧକମ୍ । ଐକ୍ଯେ ଜ୍ଞାତେ ନିର୍ଭଯସ୍ତୁ ମଦ୍ରୂପୋ ହି ପ୍ରଜାଯତେ
'ତୁମେ ସେଇ' ଓ ଏପରି ବାକ୍ୟ ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା ଜଣାଇଥାଏ; ଏହି ଏକତା ଜାଣିଲେ ଭୟ ନାସ୍ତ, ଏବଂ ସେ ମୋ ଦେହର ଅନୁଭବ କରେ।
ପଦାର୍ଥାଵଗତିଃ ପୂର୍ଵଂ ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଵଗତିସ୍ତତଃ । ତତ୍ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ଗିରେଽହଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ପରେ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର; 'ସେଇ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ହେ ପାହାଡ଼, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
ତ୍ଵଂ ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାଚ୍ଯାର୍ଥୋ ଜୀଵ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଉଭଯୋରୈକ୍ଯମସିନା ପଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ତୁମେ ଏହି ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବ; ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। 'ଅସି' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିର ଏକତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି।
ଵାଚ୍ଯାର୍ଥଯୋର୍ଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦୈକ୍ଯଂ ନୈଵ ଘଟେତ ହ । ଲକ୍ଷଣାତଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ତତ୍ତ୍ଵମୋଃ ଶ୍ରୁତିସଂସ୍ଥଯୋଃ
ଏହି ଦୁଇଟିର ସରଳ ଅର୍ଥ ପ୍ରତିକୂଳ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର ଏକତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ତତ୍ତ୍ୱମସି' ବିଷୟରେ ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ବୁଝାଯାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ତୁ ତଯୋର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ତଯୋରୈକ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ତଯୋରୈକ୍ଯଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵାଭେଦେନାଦ୍ଵଯୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଦୁଇଟିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏକତା ସମ୍ଭବ। ଏପରି ଏକତାକୁ ଜାଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଦ୍ୱୟତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଦେଵଦତ୍ତଃ ସ ଏଵାଯମିତିଵଲ୍ଲକ୍ଷଣା ସ୍ମୃତା । ସ୍ଥୂଲାଦି ଦେହରହିତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ନରଃ
'ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଦେବଦତ୍ତ' ବୋଲି ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଥିବା ସବୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପଞ୍ଚୀକୃତମହାଭୂତସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ଥୂଲଦେହକଃ । ଭୋଗାଲଯୋ ଜରାଵ୍ଯାଧିସଂଯୁତଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ପାଞ୍ଚୀକୃତ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ତିଆରି; ଏହା ଭୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ପଡ଼େ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର।
ମିଥ୍ଯାଭୂତୋଽଯମାଭାତି ସ୍ଫୁଟଂ ମାଯାମଯତ୍ଵତଃ । ସୋଽଯଂ ସ୍ଥୂଲ ଉପାଧିଃ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନୋ ମେ ନଗେଶ୍ଵର
ଏହା ମିଥ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମାୟାର ତିଆରି। ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଉପାଧି, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଯୁତଂ ପ୍ରାଣପଞ୍ଚକସଂଯୁତମ୍ । ମନୋବୁଦ୍ଧିଯୁତଂ ଚୈତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତତ୍କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଦେହ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତୋତ୍ଥଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯମୁପାଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖାଦେରଵବୋଧକଃ
ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି ଦେହ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।