ନମସ୍ତେ ଭୁଵନେଶାନି ନମସ୍ତେ ପ୍ରଣଵାତ୍ମିକେ । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସଂସିଦ୍ଧେ ନମୋ ହ୍ରୀଙ୍କାରମୂର୍ତଯେ
ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସିନୀ; ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ପ୍ରଣବ ରୂପିଣୀ; ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ସାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହ୍ରୀଂ ମନ୍ତ୍ର ରୂପ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ସାଧ୍ଯାଃ ପକ୍ଷିଣ ଏଵ ଚ । ପଶଵଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟମାନେ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଋତଂ ତଥା । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାର୍ଚିଷୋ ଯସ୍ମାତ୍ସମିଧଃ ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ହୋମାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଲୋକାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ସାତଟି ହୋମ ଜଳାଣା, ସାତଟି ହୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯଃ ସିନ୍ଧଵଃ ପ୍ରଚରନ୍ତି ଚ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵା ରସାସ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଚଳିଯାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ତାହାର ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଦୀକ୍ଷା ଯୂପଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଃ । ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଯଜ୍ଞ, ଦୀକ୍ଷା, ଯୂପ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଯାହାଠାରୁ ଆସିଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠେ ଚ ନମସ୍ତେ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମାତର୍ଭୂଯୋ ନମୋ ନମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଛରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ତଳେ, ଉପରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମାଆ, ପୁନଃପୁନଃ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଉପସଂହର ଦେଵେଶି ରୂପମେତଦଲୌକିକମ୍ । ତଦେଵ ଦର୍ଶଯାସ୍ମାକଂ ରୂପଂ ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରମ୍
ଦେବୀ, ଏହି ଅଲୌକିକ ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କର; ଆମକୁ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର ରୂପ ଦେଖାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଭୀତାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗଦମ୍ବା କୃପାର୍ଣଵା । ସଂହୃତ୍ଯ ରୂପଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ସୁନ୍ଦରମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ଦେଖି, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ଦୟାର ସାଗର, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କରି, ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖାଇଲେ।
ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଧରଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗକୋମଲମ୍ । କରୁଣାପୂର୍ଣନଯନଂ ମନ୍ଦସ୍ମିତମୁଖାମ୍ବୁଜମ୍
ସେ ହାତରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ବର ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଧରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କୋମଳ, ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ମୃଦୁ ହାସିରେ ମୁଖକମଳ ଶୋଭିତ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ସୁନ୍ଦରଂ ରୂପଂ ତଦା ଭୀତିଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଃ ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ହର୍ଷଗଦ୍ଗଦନିଃସ୍ଵନାଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ କ୍ଵ ଯୂଯଂ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯା ଵୈ କ୍ଵେଦଂ ରୂପଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦୀଦୃଶଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା
ଦେବୀଙ୍କର ବିରାଟ୍ ରୂପ ଦର୍ଶନ ଓ ଦେବତାମାନେ କରିଥିବା ସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା।
ନ ଵେଦାଧ୍ଯଯନୈର୍ଯୋଗୈର୍ନ ଦାନୈସ୍ତପସେଜ୍ଯଯା । ରୂପଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଦଂ ଶକ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମତ୍କୃପାଂ ଵିନା
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ତୁମେ ଏତେ ଅଭାଗା, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି? ତଥାପି ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ ଏହି ରୂପ ଦେଖାଇଛି।
ପ୍ରକୃତଂ ଶୃଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପରମାତ୍ମାତ୍ର ଜୀଵତାମ୍ । ଉପାଧିଯୋଗାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ତୃତ୍ଵାଦିକମପ୍ଯୁତ
ହେ ରାଜା, ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉପାଧିର ସଂଯୋଗରୁ ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
କ୍ରିଯାଃ କରୋତି ଵିଵିଧା ଧର୍ମାଧର୍ମୈକହେତଵଃ । ନାନା ଯୋନୀସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ସେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ମୂଳ କାରଣ; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁନସ୍ତତ୍ସଂସ୍କୃତିଵଶାନ୍ନାନାକର୍ମରତଃ ସଦା । ନାନାଦେହାନ୍ସମାପ୍ନୋତି ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ପୁଣି, ସେଇ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସଦା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହେ, ନାନା ଦେହ ପାଏ ଓ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ।
ଘଟୀଯନ୍ତ୍ରଵଦେତସ୍ଯ ନ ଵିରାମଃ କଦାପି ହି । ଅଜ୍ଞାନମେଵ ମୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାମଃ କ୍ରିଯାସ୍ତତଃ
ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଜଳଘଡ଼ି ପରି ଏହାର କେବେ ବିରାମ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୂଳ, ତାହାରୁ କାମ ଉପଜେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନାଶାଯ ଯତେତ ନିଯତଂ ନରଃ । ଏତଦ୍ଧି ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ଯଦଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାଶନମ୍
ଏହିଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ; କାରଣ ଜନ୍ମର ସଠିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତି।
ପୁରୁଷାର୍ଥସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଦଶାପି ଚ । ଅଜ୍ଞାନନାଶନେ ଶକ୍ତା ଵିଦ୍ଯୈଵ ତୁ ପଟୀଯସୀ
ସମସ୍ତ ମଣିଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ଏହିପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନ କର୍ମ ତଜ୍ଜଂ ନୋପାସ୍ତିର୍ଵିରୋଧାଭାଵତୋ ଗିରେ । ପ୍ରତ୍ଯୁତାଶାଜ୍ଞାନନାଶେ କର୍ମଣା ନୈଵ ଭାଵ୍ଯତାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଉପାସନା, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନର୍ଥଦାନି କର୍ମାଣି ପୁନଃ ପୁନରୁଶନ୍ତି ହି । ତତୋ ରାଗସ୍ତତୋ ଦୋଷସ୍ତତୋଽନର୍ଥୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
ଅପକାର ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ରାଗ, ରାଗରୁ ଦୋଷ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ପାଦଯେନ୍ନରଃ । କୁର୍ଵନ୍ନେଵେହ କର୍ମାଣୀତ୍ଯତଃ କର୍ମାପ୍ଯଵଶ୍ଯକମ୍
ଏହିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ତଥାପି ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ଜ୍ଞାନାଦେଵ ହି କୈଵଲ୍ଯମତଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ସମୁଚ୍ଚଯଃ । ସହାଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍କର୍ମ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ହିତକାରି ଚ
କାରଣ ମୁକ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏହିପାଇଁ ଦୁଇଁଟିର ସଂଯୋଗ ଉଚିତ—କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଏହା ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଇତି କେଚିଦ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯତ୍ର ତଦ୍ଵିରୋଧାନ୍ନ ସମ୍ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଞାନାଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥୌ କର୍ମସମ୍ଭଵଃ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହିଠାରେ ଦୁଇଁଟିର ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ହୃଦୟର ଗଠି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ଯେଉଁ ଗଠି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉପଜେ।
ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ଵିରୋଧାତ୍ତୁ ତତସ୍ତଯୋଃ । ତମଃ ପ୍ରକାଶଯୋର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଯୌଗପଦ୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵି
ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ; ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଏକାସାଥି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ଵୈଦିକାନି ମହାମତେ । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁସ୍ତାନି କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହିପାଇଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କେବଳ ମନର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ କରିବା ଦରକାର।
ଶମୋ ଦମସ୍ତିତିକ୍ଷା ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ଭଵଃ । ତାଵତ୍ପର୍ଯନ୍ତମେଵ ସ୍ଯୁଃ କର୍ମାଣି ନ ତତଃ ପରମ୍
ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ବିରାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦୟ—ଏଠାକୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ପରେ ନୁହେଁ।
ତଦନ୍ତେ ଚୈଵ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଶ୍ରଯେଦ୍ ଗୁରୁମାତ୍ମଵାନ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ପୁନଃ
ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦାନ୍ତଶ୍ରଵଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମେଵମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯମର୍ଥଂ ଵିଚାରଯେତ୍
ନିତ୍ୟ ଅତି ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ବେଦାନ୍ତ ଶୁଣିବା ଓ 'ତୁମେ ସେଇ' ପରି ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର।