ଏତାଦୃଶଂ ମହାରୂପଂ ଦଦୃଶୁଃ ସୁରପୁଙ୍ଗଵାଃ । ଜ୍ଵାଲାମାଲାସହସ୍ରାଢ୍ଯଂ ଲେଲିହାନଂ ଚ ଜିହ୍ଵଯା
ଏପରି ଏକ ବିଶାଳ ରୂପ, ହଜାର ହଜାର ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ଚାଟୁଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକଟକଟାରାଵଂ ଵମନ୍ତଂ ଵହ୍ନିମକ୍ଷିଭିଃ । ନାନାଯୁଧଧରଂ ଵୀରଂ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରୌଦନଂ ଚ ଯତ୍
ଦାଢ଼ର ଗର୍ଜନର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଆଖିରୁ ଅଗ୍ନି ନିକାସ କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଆହାର ହେଉଥିଲେ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷନଯନଂ ସହସ୍ରଚରଣଂ ତଥା । କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍କୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଥିଲା; କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କୋଟି କୋଟି ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଭଯଙ୍କରଂ ମହାଘୋରଂ ହୃଦକ୍ଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ରାସକାରକମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହାହାକାରଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ଭୟଙ୍କର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ, ହୃଦୟ ଓ ଆଖିକୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା ସେଇ ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖି ହାହାକାର କରିଲେ।
ଵିକମ୍ପମାନହୃଦଯା ମୂର୍ଚ୍ଛାମାପୁର୍ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ସ୍ମରଣଂ ଚ ଗତଂ ତେଷାଂ ଜଗଦମ୍ବେଯମିତ୍ଯପି
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କମ୍ପିଗଲା, ସେମାନେ ଅସହ୍ୟ ମୂର୍ଛାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ 'ଏହିଏ ଜଗଦମ୍ବା' ବୋଲି ମନେ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ।
ଅଥ ତେ ଯେ ସ୍ଥିତା ଵେଦାଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମହାଵିଭୋଃ । ବୋଧଯାମାସୁରତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ମୂର୍ଛାତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାନ୍ସୁରାନ୍
ତାପରେ, ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବେଦମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଛାରୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଲେ।
ଅଥ ତେ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚ ଶ୍ରୁତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ପ୍ରେମାଶ୍ରୁପୂର୍ଣନଯନା ରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠାସ୍ତୁ ନିର୍ଜରାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ଆତ୍ମବଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିବା ପରେ, ପ୍ରେମର ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭାବନାରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ ସହିତ ଅମରମାନେ ଉଭୟେ ରହିଲେ।
ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ସ୍ତୋତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରିରେ । ଦେଵା ଊଚୁଃ ଅପରାଧଂ କ୍ଷମସ୍ଵାମ୍ବ ପାହି ଦୀନାଂସ୍ତ୍ଵଦୁଦ୍ଭଵାନ୍
ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ମାଆ, ଆମର ଅପରାଧକୁ ଖ୍ମା କର, ଆମେ ଅସହାୟ ଓ ତୁମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
କୋପଂ ସଂହର ଦେଵେଶି ସଭଯା ରୂପଦର୍ଶନାତ୍ । କା ତେ ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ପାମରୈର୍ନିର୍ଜରୈରିହ
ଦେବୀ, ଦୟାକରି ତୁମର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କର; ତୁମର ରୂପ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ। ଏଠାରେ ଆମେ ସାଧାରଣ ଦେବମାନେ କଣ ମହାନ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବୁ?
ସ୍ଵସ୍ଯାପ୍ଯଜ୍ଞେଯ ଏଵାସୌ ଯାଵାନ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଵଵିକ୍ରମଃ । ତଦର୍ଵାଗ୍ଜାଯମାନାନାଂ କଥଂ ସ ଵିଷଯୋ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ, ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବେ?
ନମସ୍ତେ ଭୁଵନେଶାନି ନମସ୍ତେ ପ୍ରଣଵାତ୍ମିକେ । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସଂସିଦ୍ଧେ ନମୋ ହ୍ରୀଙ୍କାରମୂର୍ତଯେ
ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସିନୀ; ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ପ୍ରଣବ ରୂପିଣୀ; ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ସାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହ୍ରୀଂ ମନ୍ତ୍ର ରୂପ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ସାଧ୍ଯାଃ ପକ୍ଷିଣ ଏଵ ଚ । ପଶଵଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟମାନେ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଋତଂ ତଥା । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାର୍ଚିଷୋ ଯସ୍ମାତ୍ସମିଧଃ ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ହୋମାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଲୋକାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ସାତଟି ହୋମ ଜଳାଣା, ସାତଟି ହୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯଃ ସିନ୍ଧଵଃ ପ୍ରଚରନ୍ତି ଚ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵା ରସାସ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଚଳିଯାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ତାହାର ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଦୀକ୍ଷା ଯୂପଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଃ । ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଯଜ୍ଞ, ଦୀକ୍ଷା, ଯୂପ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଯାହାଠାରୁ ଆସିଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠେ ଚ ନମସ୍ତେ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମାତର୍ଭୂଯୋ ନମୋ ନମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଛରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ତଳେ, ଉପରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମାଆ, ପୁନଃପୁନଃ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଉପସଂହର ଦେଵେଶି ରୂପମେତଦଲୌକିକମ୍ । ତଦେଵ ଦର୍ଶଯାସ୍ମାକଂ ରୂପଂ ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରମ୍
ଦେବୀ, ଏହି ଅଲୌକିକ ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କର; ଆମକୁ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର ରୂପ ଦେଖାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଭୀତାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗଦମ୍ବା କୃପାର୍ଣଵା । ସଂହୃତ୍ଯ ରୂପଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ସୁନ୍ଦରମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ଦେଖି, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ଦୟାର ସାଗର, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କରି, ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖାଇଲେ।
ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଧରଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗକୋମଲମ୍ । କରୁଣାପୂର୍ଣନଯନଂ ମନ୍ଦସ୍ମିତମୁଖାମ୍ବୁଜମ୍
ସେ ହାତରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ବର ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଧରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କୋମଳ, ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ମୃଦୁ ହାସିରେ ମୁଖକମଳ ଶୋଭିତ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ସୁନ୍ଦରଂ ରୂପଂ ତଦା ଭୀତିଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଃ ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ହର୍ଷଗଦ୍ଗଦନିଃସ୍ଵନାଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ କ୍ଵ ଯୂଯଂ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯା ଵୈ କ୍ଵେଦଂ ରୂପଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦୀଦୃଶଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା
ଦେବୀଙ୍କର ବିରାଟ୍ ରୂପ ଦର୍ଶନ ଓ ଦେବତାମାନେ କରିଥିବା ସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା।
ନ ଵେଦାଧ୍ଯଯନୈର୍ଯୋଗୈର୍ନ ଦାନୈସ୍ତପସେଜ୍ଯଯା । ରୂପଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଦଂ ଶକ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମତ୍କୃପାଂ ଵିନା
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ତୁମେ ଏତେ ଅଭାଗା, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି? ତଥାପି ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ ଏହି ରୂପ ଦେଖାଇଛି।
ପ୍ରକୃତଂ ଶୃଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପରମାତ୍ମାତ୍ର ଜୀଵତାମ୍ । ଉପାଧିଯୋଗାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ତୃତ୍ଵାଦିକମପ୍ଯୁତ
ହେ ରାଜା, ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉପାଧିର ସଂଯୋଗରୁ ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
କ୍ରିଯାଃ କରୋତି ଵିଵିଧା ଧର୍ମାଧର୍ମୈକହେତଵଃ । ନାନା ଯୋନୀସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ସେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ମୂଳ କାରଣ; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ପୁନସ୍ତତ୍ସଂସ୍କୃତିଵଶାନ୍ନାନାକର୍ମରତଃ ସଦା । ନାନାଦେହାନ୍ସମାପ୍ନୋତି ସୁଖଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ
ପୁଣି, ସେଇ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସଦା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହେ, ନାନା ଦେହ ପାଏ ଓ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ।
ଘଟୀଯନ୍ତ୍ରଵଦେତସ୍ଯ ନ ଵିରାମଃ କଦାପି ହି । ଅଜ୍ଞାନମେଵ ମୂଲଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାମଃ କ୍ରିଯାସ୍ତତଃ
ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଜଳଘଡ଼ି ପରି ଏହାର କେବେ ବିରାମ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୂଳ, ତାହାରୁ କାମ ଉପଜେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନାଶାଯ ଯତେତ ନିଯତଂ ନରଃ । ଏତଦ୍ଧି ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ଯଦଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାଶନମ୍
ଏହିଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ; କାରଣ ଜନ୍ମର ସଠିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତି।
ପୁରୁଷାର୍ଥସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଦଶାପି ଚ । ଅଜ୍ଞାନନାଶନେ ଶକ୍ତା ଵିଦ୍ଯୈଵ ତୁ ପଟୀଯସୀ
ସମସ୍ତ ମଣିଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ଏହିପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।