ନଭସ୍ତଲଂ ନାଭିସରୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରମୁରଃସ୍ଥଲମ୍ । ମହର୍ଲୋକସ୍ତୁ ଗ୍ରୀଵା ସ୍ଯାଜ୍ଜନୋଲୋକୋ ମୁଖଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଆକାଶ ତାଙ୍କର ନାଭି, ଆଲୋକର ଚକ୍ର ତାଙ୍କର ଛାତି; ମହର୍ଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଏବଂ ଜନଲୋକ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ତପୋଲୋକୋ ରରାଟିସ୍ତୁ ସତ୍ଯଲୋକାଦଧଃ ସ୍ଥିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ବାହଵଃ ସ୍ଯୁଃ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମହେଶିତୁଃ
ତପୋଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ସତ୍ୟଲୋକ ତଳେ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ବାହୁ, ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର କାନ।
ନାସତ୍ଯଦସ୍ରୌ ନାସେ ସ୍ତୋ ଗନ୍ଧୋ ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ମୁଖମଗ୍ନିଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଦିଵାରାତ୍ରୀ ଚ ପକ୍ଷ୍ମଣୀ
ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ତାଙ୍କର ନାକ, ଗନ୍ଧ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘ୍ରାଣ; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଦିନ ଓ ରାତି ତାଙ୍କର ପାପୁଡ଼ି।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରୂଵିଜୃମ୍ଭୋଽପ୍ଯାପସ୍ତାଲୁଃ ପ୍ର୍କୀର୍ତିତାଃ । ରସୋ ଜିହ୍ଵା ସମାଖ୍ଯାତା ଯମୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି, ପାଣି ତାଙ୍କର ତାଳୁ; ରସ ତାଙ୍କର ଜିଭ, ଯମ ତାଙ୍କର ଦାଢ଼।
ଦନ୍ତାଃ ସ୍ନେହକଲା ଯସ୍ଯ ହାସୋ ମାଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ସର୍ଗସ୍ତ୍ଵପାଙ୍ଗମୋକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରୀଡୋର୍ଧ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ମହେଶିତୁଃ
ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ହେଉଛି ସ୍ନେହର ଅନ୍ଶ, ହସ ହେଉଛି ମାୟା; ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଚାହାଁ, ଲଜ୍ଜା ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର ଉପର ଓଠ।
ଲୋଭଃ ସ୍ଯାଦଧରୋଷ୍ଠୋଽସ୍ଯାଧର୍ମମାର୍ଗସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠଭୂଃ । ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ମେଢ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତୀତଲେ
ଲୋଭ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ତଳ ଓଠ, ଅଧର୍ମର ପଥ ତାଙ୍କର ପିଠ; ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିଅଙ୍ଗ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
କୁକ୍ଷିଃ ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯୋଽସ୍ଥୀନି ଦେଵ୍ଯା ମହେଶିତୁଃ । ନଦ୍ଯୋ ନାଡ୍ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଵୃକ୍ଷାଃ କେଶାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମହାଦେବୀଙ୍କର ପେଟ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ହାଡ଼, ନଦୀ ତାଙ୍କର ନାଡ଼ି, ଗଛ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ।
କୌମାରଯୌଵନଜରା ଵଯୋଽସ୍ଯ ଗତିରୁତ୍ତମା । ବଲାହକାସ୍ତୁ କେଶାଃ ସ୍ଯୁଃ ସନ୍ଧ୍ଯେ ତେ ଵାସସୀ ଵିଭୋ
ଶିଶୁବେଳା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି; ମେଘ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ, ସନ୍ଧ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୋଶାକ।
ରାଜଞ୍ଛ୍ରୀଜଗଦମ୍ବାଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତୁ ମନଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସ୍ତୁ ହରୀ ରୁଦ୍ରୋଽନ୍ତଃକରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ରାଜା, ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର; ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ।
ଅଶ୍ଵା ହି ଜାତଯଃ ସର୍ଵାଃ ଶ୍ରୋଣିଦେଶେ ସ୍ଥିତା ଵିଭୋଃ । ଅତଲାଦିମହାଲୋକାଃ କଟ୍ଯଧୋଭାଗତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଜାତି ତାଙ୍କର କଟିଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ; ଅତଳ ଆଦି ମହାଲୋକଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କମର ତଳେ ଅଛି।
ଏତାଦୃଶଂ ମହାରୂପଂ ଦଦୃଶୁଃ ସୁରପୁଙ୍ଗଵାଃ । ଜ୍ଵାଲାମାଲାସହସ୍ରାଢ୍ଯଂ ଲେଲିହାନଂ ଚ ଜିହ୍ଵଯା
ଏପରି ଏକ ବିଶାଳ ରୂପ, ହଜାର ହଜାର ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ଚାଟୁଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକଟକଟାରାଵଂ ଵମନ୍ତଂ ଵହ୍ନିମକ୍ଷିଭିଃ । ନାନାଯୁଧଧରଂ ଵୀରଂ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରୌଦନଂ ଚ ଯତ୍
ଦାଢ଼ର ଗର୍ଜନର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଆଖିରୁ ଅଗ୍ନି ନିକାସ କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଆହାର ହେଉଥିଲେ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷନଯନଂ ସହସ୍ରଚରଣଂ ତଥା । କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍କୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଥିଲା; କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କୋଟି କୋଟି ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଭଯଙ୍କରଂ ମହାଘୋରଂ ହୃଦକ୍ଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ରାସକାରକମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହାହାକାରଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ଭୟଙ୍କର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ, ହୃଦୟ ଓ ଆଖିକୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା ସେଇ ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖି ହାହାକାର କରିଲେ।
ଵିକମ୍ପମାନହୃଦଯା ମୂର୍ଚ୍ଛାମାପୁର୍ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ସ୍ମରଣଂ ଚ ଗତଂ ତେଷାଂ ଜଗଦମ୍ବେଯମିତ୍ଯପି
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କମ୍ପିଗଲା, ସେମାନେ ଅସହ୍ୟ ମୂର୍ଛାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ 'ଏହିଏ ଜଗଦମ୍ବା' ବୋଲି ମନେ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ।
ଅଥ ତେ ଯେ ସ୍ଥିତା ଵେଦାଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମହାଵିଭୋଃ । ବୋଧଯାମାସୁରତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ମୂର୍ଛାତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାନ୍ସୁରାନ୍
ତାପରେ, ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବେଦମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଛାରୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଲେ।
ଅଥ ତେ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚ ଶ୍ରୁତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ପ୍ରେମାଶ୍ରୁପୂର୍ଣନଯନା ରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠାସ୍ତୁ ନିର୍ଜରାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ଆତ୍ମବଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିବା ପରେ, ପ୍ରେମର ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭାବନାରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ ସହିତ ଅମରମାନେ ଉଭୟେ ରହିଲେ।
ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ସ୍ତୋତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରିରେ । ଦେଵା ଊଚୁଃ ଅପରାଧଂ କ୍ଷମସ୍ଵାମ୍ବ ପାହି ଦୀନାଂସ୍ତ୍ଵଦୁଦ୍ଭଵାନ୍
ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ମାଆ, ଆମର ଅପରାଧକୁ ଖ୍ମା କର, ଆମେ ଅସହାୟ ଓ ତୁମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
କୋପଂ ସଂହର ଦେଵେଶି ସଭଯା ରୂପଦର୍ଶନାତ୍ । କା ତେ ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ପାମରୈର୍ନିର୍ଜରୈରିହ
ଦେବୀ, ଦୟାକରି ତୁମର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କର; ତୁମର ରୂପ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ। ଏଠାରେ ଆମେ ସାଧାରଣ ଦେବମାନେ କଣ ମହାନ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବୁ?
ସ୍ଵସ୍ଯାପ୍ଯଜ୍ଞେଯ ଏଵାସୌ ଯାଵାନ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଵଵିକ୍ରମଃ । ତଦର୍ଵାଗ୍ଜାଯମାନାନାଂ କଥଂ ସ ଵିଷଯୋ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ, ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବେ?
ନମସ୍ତେ ଭୁଵନେଶାନି ନମସ୍ତେ ପ୍ରଣଵାତ୍ମିକେ । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସଂସିଦ୍ଧେ ନମୋ ହ୍ରୀଙ୍କାରମୂର୍ତଯେ
ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସିନୀ; ନମସ୍କାର ହେଉ ତୁମକୁ, ପ୍ରଣବ ରୂପିଣୀ; ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ସାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହ୍ରୀଂ ମନ୍ତ୍ର ରୂପ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ସାଧ୍ଯାଃ ପକ୍ଷିଣ ଏଵ ଚ । ପଶଵଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟମାନେ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଋତଂ ତଥା । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାର୍ଚିଷୋ ଯସ୍ମାତ୍ସମିଧଃ ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ହୋମାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଲୋକାସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ସାତଟି ହୋମ ଜଳାଣା, ସାତଟି ହୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯଃ ସିନ୍ଧଵଃ ପ୍ରଚରନ୍ତି ଚ । ଯସ୍ମାଦୋଷଧଯଃ ସର୍ଵା ରସାସ୍ତସ୍ମୈ ନମୋ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଚଳିଯାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ତାହାର ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଯସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଦୀକ୍ଷା ଯୂପଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଃ । ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯାହାଠାରୁ ଯଜ୍ଞ, ଦୀକ୍ଷା, ଯୂପ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଯାହାଠାରୁ ଆସିଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପୃଷ୍ଠେ ଚ ନମସ୍ତେ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମାତର୍ଭୂଯୋ ନମୋ ନମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଛରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ତଳେ, ଉପରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମାଆ, ପୁନଃପୁନଃ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଉପସଂହର ଦେଵେଶି ରୂପମେତଦଲୌକିକମ୍ । ତଦେଵ ଦର୍ଶଯାସ୍ମାକଂ ରୂପଂ ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରମ୍
ଦେବୀ, ଏହି ଅଲୌକିକ ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କର; ଆମକୁ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର ରୂପ ଦେଖାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଭୀତାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗଦମ୍ବା କୃପାର୍ଣଵା । ସଂହୃତ୍ଯ ରୂପଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ସୁନ୍ଦରମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ଦେଖି, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ଦୟାର ସାଗର, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଅପସାରଣ କରି, ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖାଇଲେ।