ଵ୍ଯାଧୋଽହଂ କ୍ରୂରକର୍ମାହଂ ସତ୍କର୍ମାହଂ ମହାଜନଃ । ସ୍ତ୍ରୀପୁନ୍ନପୁଂସକାକାରୋଽପ୍ଯହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଶିକାରୀ, ମୁଁ କ୍ରୂର କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ସଦ୍କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ମହାନ୍ ଲୋକ; ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ରୂପରେ ଅଛି।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତା
ଯେଉଁ କିଛି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ନ ତଦସ୍ତି ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵସ୍ତୁ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚେତ୍ତଚ୍ଛୂନ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋପମଂ ହି ତତ୍
ଚଳ ଅଚଳ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇନାହିଁ; ଯଦି ଏମିତି କିଛି ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଅଜନିତ ପୁଅ ପରି।
ରଜ୍ଜୁର୍ଯଥା ସର୍ପମାଲାଭେଦୈରେକା ଵିଭାତି ହି । ତଥୈଵେଶାଦିରୂପେଣ ଭାମ୍ଯହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ରସ୍ସି ସର୍ପ କିମ୍ବା ମାଳା ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧିଷ୍ଠାନାତିରେକେଣ କଲ୍ପିତଂ ତନ୍ନ ଭାସତେ । ତସ୍ମାନ୍ମତ୍ସତ୍ତଯୈଵୈତତ୍ସତ୍ତାଵାନ୍ନାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ଅଧିଷ୍ଠାନ ଛାଡ଼ି ଯାହା କଳ୍ପିତ, ତାହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଅଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଯଥା ଵଦସି ଦେଵେଶି ସମଷ୍ଟ୍ଯାଽଽତ୍ମଵପୁସ୍ତ୍ଵିଦମ୍ । ତଥୈଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଯଦି ଦେଵି କୃପା ମଯି
ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବଦେବୀ, ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ସାମୂହିକ ରୂପ, ସେପରି ମୁଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯଦି ଦେବୀ, ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵିଷ୍ଣଵଃ । ନନନ୍ଦୁର୍ମୁଦିତାତ୍ମାନଃ ପୂଜଯନ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅଥ ଦେଵମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭକ୍ତକାମଦୁଘା ଶିଵା । ଅଦର୍ଶଯନ୍ନିଜଂ ରୂପଂ ଭକ୍ତକାମପ୍ରପୂରିଣୀ
ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶିବା ନିଜ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କଲେ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ମହାଦେଵ୍ଯା ଵିରାଡ୍ରୂପଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଯୌର୍ମସ୍ତକଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ସେମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କର ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିତ। ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର।
ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵଚୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରାଣୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଵିଶ୍ଵଂ ହୃଦଯମିତ୍ଯାହୁଃ ପୃଥିଵୀ ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର କଥା, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର କଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ନଭସ୍ତଲଂ ନାଭିସରୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରମୁରଃସ୍ଥଲମ୍ । ମହର୍ଲୋକସ୍ତୁ ଗ୍ରୀଵା ସ୍ଯାଜ୍ଜନୋଲୋକୋ ମୁଖଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଆକାଶ ତାଙ୍କର ନାଭି, ଆଲୋକର ଚକ୍ର ତାଙ୍କର ଛାତି; ମହର୍ଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଏବଂ ଜନଲୋକ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ତପୋଲୋକୋ ରରାଟିସ୍ତୁ ସତ୍ଯଲୋକାଦଧଃ ସ୍ଥିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ବାହଵଃ ସ୍ଯୁଃ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମହେଶିତୁଃ
ତପୋଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ସତ୍ୟଲୋକ ତଳେ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ବାହୁ, ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର କାନ।
ନାସତ୍ଯଦସ୍ରୌ ନାସେ ସ୍ତୋ ଗନ୍ଧୋ ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ମୁଖମଗ୍ନିଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଦିଵାରାତ୍ରୀ ଚ ପକ୍ଷ୍ମଣୀ
ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ତାଙ୍କର ନାକ, ଗନ୍ଧ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘ୍ରାଣ; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଦିନ ଓ ରାତି ତାଙ୍କର ପାପୁଡ଼ି।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରୂଵିଜୃମ୍ଭୋଽପ୍ଯାପସ୍ତାଲୁଃ ପ୍ର୍କୀର୍ତିତାଃ । ରସୋ ଜିହ୍ଵା ସମାଖ୍ଯାତା ଯମୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି, ପାଣି ତାଙ୍କର ତାଳୁ; ରସ ତାଙ୍କର ଜିଭ, ଯମ ତାଙ୍କର ଦାଢ଼।
ଦନ୍ତାଃ ସ୍ନେହକଲା ଯସ୍ଯ ହାସୋ ମାଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ସର୍ଗସ୍ତ୍ଵପାଙ୍ଗମୋକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରୀଡୋର୍ଧ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ମହେଶିତୁଃ
ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ହେଉଛି ସ୍ନେହର ଅନ୍ଶ, ହସ ହେଉଛି ମାୟା; ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଚାହାଁ, ଲଜ୍ଜା ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର ଉପର ଓଠ।
ଲୋଭଃ ସ୍ଯାଦଧରୋଷ୍ଠୋଽସ୍ଯାଧର୍ମମାର୍ଗସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠଭୂଃ । ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ମେଢ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତୀତଲେ
ଲୋଭ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ତଳ ଓଠ, ଅଧର୍ମର ପଥ ତାଙ୍କର ପିଠ; ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିଅଙ୍ଗ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
କୁକ୍ଷିଃ ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯୋଽସ୍ଥୀନି ଦେଵ୍ଯା ମହେଶିତୁଃ । ନଦ୍ଯୋ ନାଡ୍ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଵୃକ୍ଷାଃ କେଶାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମହାଦେବୀଙ୍କର ପେଟ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ହାଡ଼, ନଦୀ ତାଙ୍କର ନାଡ଼ି, ଗଛ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ।
କୌମାରଯୌଵନଜରା ଵଯୋଽସ୍ଯ ଗତିରୁତ୍ତମା । ବଲାହକାସ୍ତୁ କେଶାଃ ସ୍ଯୁଃ ସନ୍ଧ୍ଯେ ତେ ଵାସସୀ ଵିଭୋ
ଶିଶୁବେଳା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି; ମେଘ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ, ସନ୍ଧ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୋଶାକ।
ରାଜଞ୍ଛ୍ରୀଜଗଦମ୍ବାଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତୁ ମନଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସ୍ତୁ ହରୀ ରୁଦ୍ରୋଽନ୍ତଃକରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ରାଜା, ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର; ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ।
ଅଶ୍ଵା ହି ଜାତଯଃ ସର୍ଵାଃ ଶ୍ରୋଣିଦେଶେ ସ୍ଥିତା ଵିଭୋଃ । ଅତଲାଦିମହାଲୋକାଃ କଟ୍ଯଧୋଭାଗତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଜାତି ତାଙ୍କର କଟିଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ; ଅତଳ ଆଦି ମହାଲୋକଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କମର ତଳେ ଅଛି।
ଏତାଦୃଶଂ ମହାରୂପଂ ଦଦୃଶୁଃ ସୁରପୁଙ୍ଗଵାଃ । ଜ୍ଵାଲାମାଲାସହସ୍ରାଢ୍ଯଂ ଲେଲିହାନଂ ଚ ଜିହ୍ଵଯା
ଏପରି ଏକ ବିଶାଳ ରୂପ, ହଜାର ହଜାର ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ଚାଟୁଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକଟକଟାରାଵଂ ଵମନ୍ତଂ ଵହ୍ନିମକ୍ଷିଭିଃ । ନାନାଯୁଧଧରଂ ଵୀରଂ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରୌଦନଂ ଚ ଯତ୍
ଦାଢ଼ର ଗର୍ଜନର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଆଖିରୁ ଅଗ୍ନି ନିକାସ କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଆହାର ହେଉଥିଲେ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷନଯନଂ ସହସ୍ରଚରଣଂ ତଥା । କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍କୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଥିଲା; କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କୋଟି କୋଟି ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଭଯଙ୍କରଂ ମହାଘୋରଂ ହୃଦକ୍ଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ରାସକାରକମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହାହାକାରଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ଭୟଙ୍କର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ, ହୃଦୟ ଓ ଆଖିକୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା ସେଇ ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖି ହାହାକାର କରିଲେ।
ଵିକମ୍ପମାନହୃଦଯା ମୂର୍ଚ୍ଛାମାପୁର୍ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ସ୍ମରଣଂ ଚ ଗତଂ ତେଷାଂ ଜଗଦମ୍ବେଯମିତ୍ଯପି
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କମ୍ପିଗଲା, ସେମାନେ ଅସହ୍ୟ ମୂର୍ଛାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ 'ଏହିଏ ଜଗଦମ୍ବା' ବୋଲି ମନେ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ।
ଅଥ ତେ ଯେ ସ୍ଥିତା ଵେଦାଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ମହାଵିଭୋଃ । ବୋଧଯାମାସୁରତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ମୂର୍ଛାତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାନ୍ସୁରାନ୍
ତାପରେ, ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବେଦମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଛାରୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଲେ।
ଅଥ ତେ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚ ଶ୍ରୁତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ପ୍ରେମାଶ୍ରୁପୂର୍ଣନଯନା ରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠାସ୍ତୁ ନିର୍ଜରାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ଆତ୍ମବଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିବା ପରେ, ପ୍ରେମର ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭାବନାରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ ସହିତ ଅମରମାନେ ଉଭୟେ ରହିଲେ।
ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ସ୍ତୋତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରିରେ । ଦେଵା ଊଚୁଃ ଅପରାଧଂ କ୍ଷମସ୍ଵାମ୍ବ ପାହି ଦୀନାଂସ୍ତ୍ଵଦୁଦ୍ଭଵାନ୍
ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ମାଆ, ଆମର ଅପରାଧକୁ ଖ୍ମା କର, ଆମେ ଅସହାୟ ଓ ତୁମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
କୋପଂ ସଂହର ଦେଵେଶି ସଭଯା ରୂପଦର୍ଶନାତ୍ । କା ତେ ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ପାମରୈର୍ନିର୍ଜରୈରିହ
ଦେବୀ, ଦୟାକରି ତୁମର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କର; ତୁମର ରୂପ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ। ଏଠାରେ ଆମେ ସାଧାରଣ ଦେବମାନେ କଣ ମହାନ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବୁ?
ସ୍ଵସ୍ଯାପ୍ଯଜ୍ଞେଯ ଏଵାସୌ ଯାଵାନ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଵଵିକ୍ରମଃ । ତଦର୍ଵାଗ୍ଜାଯମାନାନାଂ କଥଂ ସ ଵିଷଯୋ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ, ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବେ?