ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ଜରାଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ମରଣେ ତଥା । ଗର୍ଭଵାସେ ପୁନର୍ଦୁଃଖଂ ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରମଯେ ପିତଃ
ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ। ଗର୍ଭରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ମଳ ଓ ପେଶାବ ଭିତରେ, ବାପା।
ତସ୍ମାଦତିଶଯଂ ଦୁଃଖଂ ତୃଷ୍ଣାଲୋଭସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଯାଞ୍ଚାଯାଂ ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ମରଣାଦପି ମାନଦ
ତେଣୁ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ବହୁତ ବଡ଼। ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଏହା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର, ବାପା।
ପ୍ରତିଗ୍ରହଧନା ଵିପ୍ରା ନ ବୁଦ୍ଧିବଲଜୀଵନାଃ । ପରାଶା ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ମରଣଂ ଚ ଦିନେ ଦିନେ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ନେଇ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି।
ପଠିତ୍ଵା ସକଲାନ୍ ଵେଦାଞ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ସମନ୍ତତଃ । ଗତ୍ଵା ଚ ଧନିନାଂ କାର୍ଯା ସ୍ତୁତିଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ବୁଧୈଃ
ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶିଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ପୂରଣ ପାଇଁ ଧନୀମାନୋଁ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଏକୋଦରସ୍ଯ କା ଚିନ୍ତା ପତ୍ରମୂଲଫଲାଦିଭିଃ । ଯେନକେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ୍ଯା ଚ ପ୍ରପୂର୍ଯତେ
ଏକ ଡ଼ିଗା ଭରିବା ପାଇଁ କଣ ଚିନ୍ତା? ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳେ, ସନ୍ତୋଷରେ ତାହାରେ ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଭାର୍ଯା ପୁତ୍ରାସ୍ତଥା ପୌତ୍ରାଃ କୁଟୁମ୍ବେ ଵିପୁଲେ ସତି । ପୂରଣାର୍ଥଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କ୍ଵ ସୁଖଂ ପିତରଦ୍ଭୁତମ୍
ବଡ଼ ପରିବାର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ନାତି ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବାରେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ, ବାପା, ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ କେଉଁଠି?
ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵଦ ମମ ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରଂ ସୁଖାକରମ୍ । କର୍ମକାଣ୍ଡେଽଖିଲେ ତାତ ନ ରମେଽହଂ କଦାଚନ
ମୋତେ ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଅ, ଯାହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। ବାପା, କର୍ମକାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ମୋର କେବେ ମନ ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଵଦ କର୍ମକ୍ଷଯୋପାଯଂ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ସଞ୍ଚିତଂ ତଥା । ଵର୍ତମାନଂ ଯଥା ନଶ୍ଯେତ୍ ତ୍ରିଵିଧଂ କର୍ମମୂଲଜମ୍
କର୍ମ ନାଶ କରିବା ଉପାୟ କହ, ପ୍ରାରବ୍ଧ, ସଞ୍ଚିତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ କର୍ମ ଅଛି, ସେମାନେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବ? ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମର ମୂଳ କିପରି ଶେଷ ହେବ, କହ।
ଜଲୂକେଵ ସଦା ନାରୀ ରୁଧିରଂ ପିବତୀତି ଵୈ । ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ନ ଵିଜାନାତି ମୋହିତୋ ଭାଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ଯେପରି ଜଲୁକା ସଦା ରକ୍ତ ପିଏ, ସେପରି ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଭାବନା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି କଥା ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
ଭୋଗୈର୍ଵୀର୍ଯଂ ଧନଂ ପୂର୍ଣଂ ମନଃ କୁଟିଲଭାଷଣୈଃ । କାନ୍ତା ହରତି ସର୍ଵସ୍ଵଂ କଃ ସ୍ତେନସ୍ତାଦୃଶୋଽପରଃ
ଭୋଗ, ଶକ୍ତି, ଧନ, ଓ ଟେଢ଼ା କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ— ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନେଇଯାଏ। ଏପରି ଚୋର ଆଉ କିଏ ଅଛି?
ନିଦ୍ରାସୁଖଵିନାଶାର୍ଥଂ ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ଦାରସଂଗ୍ରହମ୍ । କରୋତି ଵଞ୍ଚିତୋ ଧାତ୍ରା ଦୁଃଖାଯ ନ ସୁଖାଯ ଚ
ନିଦ୍ରାର ସୁଖ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ମୂର୍ଖ ଲୋକ ବହୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଭାଗ୍ୟରେ ଠକାଯାଇ, ସେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂଵିଧାନି ଵାକ୍ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକସ୍ଯ ଚ । ସମ୍ପ୍ରାପ ମହତୀଂ ଚିନ୍ତାଂ କିଂ କରୋମୀତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା, କଣ କରିବି କି ନ କରିବି ବୋଲି ସନ୍ଦେହ ହେଲା।
ତସ୍ଯ ସୁସ୍ରୁଵୁରଶ୍ରୂଣି ଲୋଚନାଦୁଃଖଜାନି ଚ । ଵେପଥୁଶ୍ଚ ଶରୀରେଽଭୂଦ୍ଗ୍ଲାନିଂ ପ୍ରାପ ମନସ୍ତଥା
ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ଶରୀର କମ୍ପିଲା, ମନ ଅଳସ ହୋଇଗଲା।
ଶୋଚନ୍ତଂ ପିତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନଂ ଶୋକପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଉଵାଚ ପିତରଂ ଵ୍ଯାସଂ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ
ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୀନ ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଦେଖି, ଶୁକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଆଖି ବଡ଼ କରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅହୋ ମାଯାବଲଂ ଚୋଗ୍ରଂ ଯନ୍ମୋହଯତି ପଣ୍ଡିତମ୍ । ଵେଦାନ୍ତସ୍ଯ ଚ କର୍ତାରଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଵେଦସମ୍ମିତମ୍
ହାଁ, ମାୟାର ଶକ୍ତି କେତେ ଭୟଙ୍କର! ଏହି ମାୟା ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବେଦାନ୍ତର ରଚନାକାର, ସମସ୍ତ କୁଝାଣି, ବେଦଜ୍ଞ ମଧ୍ୟକୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ନ ଜାନେ କା ଚ ସା ମାଯା କିଂସ୍ଵିତ୍ସାତୀଵ ଦୁଷ୍କରା । ଯା ମୋହଯତି ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଵ୍ଯାସଂ ସତ୍ଯଵତୀସୁତମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି ଏହି ମାୟା କଣ, କିମ୍ବା କେତେ କଷ୍ଟକର। ଏହି ମାୟା ସତ୍ୟବତୀର ପୁଅ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି।
ପୁରାଣାନାଂ ଚ ଵକ୍ତା ଚ ନିର୍ମାତା ଭାରତସ୍ଯ ଚ । ଵିଭାଗକର୍ତା ଵେଦାନାଂ ସୋଽପି ମୋହମୁପାଗତଃ
ଯିଏ ପୁରାଣର କଥାକୁ କହିଥାଏ, ଭାରତ ରଚନା କରିଥାଏ, ବେଦକୁ ବିଭାଜନ କରିଥାଏ— ସେ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତାଂ ଯାମି ଶରଣଂ ଦେଵୀଂ ଯା ମୋହଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦୀଂଶ୍ଚ କଥାନ୍ଯେଷାଂ ଚ କୀଦୃଶୀ
ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୁଗ୍ଧ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଠାରେ ମୁଗ୍ଧ— ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକ କଣ କରିବେ!
କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯୋ ନ ମୁହ୍ଯତି ମାଯଯା । ଯନ୍ମୋହଂ ଗମିତାଃ ପୂର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ
ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଉନାହିଁ? ଯାହାର ମୋହରେ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।
ଅହୋ ବଲମହୋ ଵୀର୍ଯଂ ଦେଵ୍ଯା ଖଲୁ ଵିନିର୍ମିତମ୍ । ମାଯଯୈଵ ଵଶଂ ନୀତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞ ଈଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ
ହାଁ, ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ବଳ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ଇଶ୍ୱର, ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ମାୟାରେ ବଶ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣ୍ଵଂଶସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସ ଇତି ପୌରାଣିକା ଜଗୁଃ । ସୋଽପି ମୋହାର୍ଣଵେ ମଗ୍ନୋ ଭଗ୍ନପୋତୋ ଵଣିଗ୍ଯଥା
ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନୌକାରେ ବ୍ୟାପାରୀ ପରି, ମୋହର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ରୁପାତଂ କରୋତ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଵଶଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା । ଅହୋ ମାଯାବଲଂ ଚୈତଦ୍ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ପଣ୍ଡିତୈରପି
ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି; ମାୟାର ଏହି ଶକ୍ତି ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ।
କୋଽଯଂ କୋଽହଂ କଥଂ ଚେହ କୀଦୃଶୋଽଯଂ ଭ୍ରମଃ କିଲ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ପିତାପୁତ୍ରେତି ଵାସନା
ଏହିଏ କିଏ? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ଭ୍ରମ? ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେହରେ 'ପିତା' ଓ 'ପୁଅ' ବୋଧ ଉପଜେ।
ବଲିଷ୍ଠା ଖଲୁ ମାଯେଯଂ ମାଯିନାମପି ମୋହିନୀ । ଯଯାଭିଭୂତଃ କୃଷ୍ଣୋଽପି କରୋତି ରୋଦନଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ମାୟା ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଠାରେ ମୁଗ୍ଧ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ ତାଂ ନତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣାମ୍ । ଜନନୀଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ତଥେଶ୍ଵରୀମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମନରେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଜନନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୀନଂ ତଂ ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଅରଣୀସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସଂ ହେତୁମଦ୍ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଅରଣୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ।
ପାରାଶର୍ଯ ମହାଭାଗ ସର୍ଵେଷାଂ ବୋଧଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ । କିଂ ଶୋକଂ କୁରୁଷେ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଜ୍ଞଃ ପ୍ରାକୃତୋ ନରଃ
ପାରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସବୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାରେ ସ୍ଵୟଂ ସମର୍ଥ; ଏହିପରି ଶୋକ କାହିଁକି କରୁଛ, ମାନ୍ୟବ, ଏକ ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞା ଲୋକର ଭଳି?
ଅଦ୍ଯାହଂ ତଵ ପୁତ୍ରୋଽସ୍ମି ନ ଜାନେ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି । କୋଽହଂ କସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଵିଭ୍ରମୋଽଯଂ ମହାତ୍ମନି
ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନି; ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ, ମହାଭାଗ, ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ, ମହାତ୍ମା.
କୁରୁ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମା ଵିଷାଦେ ମନଃ କୃଥାଃ । ମୋହଜାଲମିମଂ ମତ୍ଵା ମୁଞ୍ଚ ଶୋକଂ ମହାମତେ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଜାଗି ଉଠ, ମନକୁ ନିରାଶାରେ ପକାଇ ଦେବା ନାହିଁ; ଏହାକୁ ମୋହର ଜାଲ ବୋଲି ଭାବି, ଶୋକ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ.
କ୍ଷୁଧାନିଵୃତ୍ତିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯେଣ ନ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେନ ଚ । ପିପାସା ଜଲପାନେନ ଯାତି ନୈଵାତ୍ମଜେକ୍ଷଣାତ୍
ଭୋକ ଖାଇବାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ପିପାସା ଜଳ ପିଇବାରେ ନିବାରି ଯାଏ, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ.