ଉପାଧିଭେଦାଦ୍ଭିନ୍ନାହଂ ଘଟାକାଶାଦଯୋ ଯଥା । ଉଚ୍ଚନୀଚାଦିଵସ୍ତୂନି ଭାସଯନ୍ଭାସ୍କରଃ ସଦା
ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ନ ଦୁଷ୍ଯତି ତଥୈଵାହଂ ଦୋଷୈର୍ଲିପ୍ତା କଦାପି ନ । ମଯି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକର୍ତୃତ୍ଵମଧ୍ଯସ୍ଯୈଵାପରେ ଜନାଃ
ଏହିପରି, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନି, କିମ୍ବା ଦୋଷ ମୋତେ ଢାକିପାରେନି; ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋ ଉପରେ ଆରୋପ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମରୁ।
ଵଦନ୍ତି ଚାତ୍ମା କର୍ମେତି ଵିମୂଢା ନ ସୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅଜ୍ଞାନଭେଦତସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମାଯାଯା ଭେଦତସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଆତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏପରି କହନ୍ତିନାହିଁ। ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଯେପରି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵେଶ୍ଵରଵିଭାଗଶ୍ଚ କଲ୍ପିତୋ ମାଯଯୈଵ ତୁ । ଘଟାକାଶମହାକାଶଵିଭାଗଃ କଲ୍ପିତୋ ଯଥା
ଜୀବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା କେବଳ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ବଡ଼ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କଳ୍ପିତ।
ତଥୈଵ କଲ୍ପିତୋ ଭେଦୋ ଜୀଵାତ୍ମପରମାତ୍ମନୋଃ । ଯଥା ଜୀଵବହୂତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯୈଵ ନ ଚ ସ୍ଵତଃ
ଏହିପରି, ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ଯେପରି ଅନେକ ଜୀବ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ।
ତଥେଶ୍ଵରବହୁତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯା ନ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିସଙ୍ଘାତଵାସନାଭେଦଭେଦିତା
ଏହିପରି, ଅନେକ ଈଶ୍ୱର ଦେଖାଯିବା ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ; ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ଜୀଵଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଗୁଣାନାଂ ଵାସନାଭେଦଭେଦିତା ଯା ଧରାଧର
ହେ ପାହାଡ଼, ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ; ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ହୁଏ।
ମାଯା ସା ପରଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ କଦାଚନ । ମଯି ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତମୋତଂ ଚ ଧରଣୀଧର
ହେ ପୃଥିବୀଧର, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ ସେଇ ମାୟା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପୋରାଓ ପୋତା ଅଛି।
ଈଶ୍ଵରୋଽହଂ ଚ ସୂତ୍ରାତ୍ମା ଵିରାଡାତ୍ମାହମସ୍ମି ଚ । ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରୌ ଚ ଗୌରୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣାଵୀ
ମୁଁ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର, ସୂତ୍ରସ୍ୱରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଗୌରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ।
ସୂର୍ଯୋଽହଂ ତାରକାଶ୍ଚାହଂ ତାରକେଶସ୍ତଥାସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ପଶୁପକ୍ଷିସ୍ଵରୂପାହଂ ଚାଣ୍ଡାଲୋଽହଂ ଚ ତସ୍କରଃ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ତାରାମାନେ, ମୁଁ ତାରାମାନଙ୍କ ନାଥ; ମୁଁ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଆଦିର ରୂପ, ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଚୋର।
ଵ୍ଯାଧୋଽହଂ କ୍ରୂରକର୍ମାହଂ ସତ୍କର୍ମାହଂ ମହାଜନଃ । ସ୍ତ୍ରୀପୁନ୍ନପୁଂସକାକାରୋଽପ୍ଯହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଶିକାରୀ, ମୁଁ କ୍ରୂର କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ସଦ୍କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ମହାନ୍ ଲୋକ; ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ରୂପରେ ଅଛି।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତା
ଯେଉଁ କିଛି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ନ ତଦସ୍ତି ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵସ୍ତୁ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚେତ୍ତଚ୍ଛୂନ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋପମଂ ହି ତତ୍
ଚଳ ଅଚଳ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇନାହିଁ; ଯଦି ଏମିତି କିଛି ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଅଜନିତ ପୁଅ ପରି।
ରଜ୍ଜୁର୍ଯଥା ସର୍ପମାଲାଭେଦୈରେକା ଵିଭାତି ହି । ତଥୈଵେଶାଦିରୂପେଣ ଭାମ୍ଯହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ରସ୍ସି ସର୍ପ କିମ୍ବା ମାଳା ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧିଷ୍ଠାନାତିରେକେଣ କଲ୍ପିତଂ ତନ୍ନ ଭାସତେ । ତସ୍ମାନ୍ମତ୍ସତ୍ତଯୈଵୈତତ୍ସତ୍ତାଵାନ୍ନାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ଅଧିଷ୍ଠାନ ଛାଡ଼ି ଯାହା କଳ୍ପିତ, ତାହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଅଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଯଥା ଵଦସି ଦେଵେଶି ସମଷ୍ଟ୍ଯାଽଽତ୍ମଵପୁସ୍ତ୍ଵିଦମ୍ । ତଥୈଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଯଦି ଦେଵି କୃପା ମଯି
ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବଦେବୀ, ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ସାମୂହିକ ରୂପ, ସେପରି ମୁଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯଦି ଦେବୀ, ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵିଷ୍ଣଵଃ । ନନନ୍ଦୁର୍ମୁଦିତାତ୍ମାନଃ ପୂଜଯନ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅଥ ଦେଵମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭକ୍ତକାମଦୁଘା ଶିଵା । ଅଦର୍ଶଯନ୍ନିଜଂ ରୂପଂ ଭକ୍ତକାମପ୍ରପୂରିଣୀ
ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶିବା ନିଜ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କଲେ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ମହାଦେଵ୍ଯା ଵିରାଡ୍ରୂପଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଯୌର୍ମସ୍ତକଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ସେମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କର ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିତ। ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର।
ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵଚୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରାଣୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଵିଶ୍ଵଂ ହୃଦଯମିତ୍ଯାହୁଃ ପୃଥିଵୀ ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର କଥା, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର କଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ନଭସ୍ତଲଂ ନାଭିସରୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରମୁରଃସ୍ଥଲମ୍ । ମହର୍ଲୋକସ୍ତୁ ଗ୍ରୀଵା ସ୍ଯାଜ୍ଜନୋଲୋକୋ ମୁଖଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଆକାଶ ତାଙ୍କର ନାଭି, ଆଲୋକର ଚକ୍ର ତାଙ୍କର ଛାତି; ମହର୍ଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ଏବଂ ଜନଲୋକ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ତପୋଲୋକୋ ରରାଟିସ୍ତୁ ସତ୍ଯଲୋକାଦଧଃ ସ୍ଥିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ବାହଵଃ ସ୍ଯୁଃ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମହେଶିତୁଃ
ତପୋଲୋକ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ, ସତ୍ୟଲୋକ ତଳେ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ବାହୁ, ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର କାନ।
ନାସତ୍ଯଦସ୍ରୌ ନାସେ ସ୍ତୋ ଗନ୍ଧୋ ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ମୁଖମଗ୍ନିଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଦିଵାରାତ୍ରୀ ଚ ପକ୍ଷ୍ମଣୀ
ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ତାଙ୍କର ନାକ, ଗନ୍ଧ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘ୍ରାଣ; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଦିନ ଓ ରାତି ତାଙ୍କର ପାପୁଡ଼ି।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରୂଵିଜୃମ୍ଭୋଽପ୍ଯାପସ୍ତାଲୁଃ ପ୍ର୍କୀର୍ତିତାଃ । ରସୋ ଜିହ୍ଵା ସମାଖ୍ଯାତା ଯମୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି, ପାଣି ତାଙ୍କର ତାଳୁ; ରସ ତାଙ୍କର ଜିଭ, ଯମ ତାଙ୍କର ଦାଢ଼।
ଦନ୍ତାଃ ସ୍ନେହକଲା ଯସ୍ଯ ହାସୋ ମାଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ସର୍ଗସ୍ତ୍ଵପାଙ୍ଗମୋକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରୀଡୋର୍ଧ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ମହେଶିତୁଃ
ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ହେଉଛି ସ୍ନେହର ଅନ୍ଶ, ହସ ହେଉଛି ମାୟା; ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଚାହାଁ, ଲଜ୍ଜା ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର ଉପର ଓଠ।
ଲୋଭଃ ସ୍ଯାଦଧରୋଷ୍ଠୋଽସ୍ଯାଧର୍ମମାର୍ଗସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠଭୂଃ । ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ମେଢ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତୀତଲେ
ଲୋଭ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ତଳ ଓଠ, ଅଧର୍ମର ପଥ ତାଙ୍କର ପିଠ; ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିଅଙ୍ଗ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
କୁକ୍ଷିଃ ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯୋଽସ୍ଥୀନି ଦେଵ୍ଯା ମହେଶିତୁଃ । ନଦ୍ଯୋ ନାଡ୍ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଵୃକ୍ଷାଃ କେଶାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମହାଦେବୀଙ୍କର ପେଟ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ହାଡ଼, ନଦୀ ତାଙ୍କର ନାଡ଼ି, ଗଛ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ।
କୌମାରଯୌଵନଜରା ଵଯୋଽସ୍ଯ ଗତିରୁତ୍ତମା । ବଲାହକାସ୍ତୁ କେଶାଃ ସ୍ଯୁଃ ସନ୍ଧ୍ଯେ ତେ ଵାସସୀ ଵିଭୋ
ଶିଶୁବେଳା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି; ମେଘ ହେଉଛି ତାଙ୍କର କେଶ, ସନ୍ଧ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୋଶାକ।
ରାଜଞ୍ଛ୍ରୀଜଗଦମ୍ବାଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତୁ ମନଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସ୍ତୁ ହରୀ ରୁଦ୍ରୋଽନ୍ତଃକରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ରାଜା, ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର; ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ।
ଅଶ୍ଵା ହି ଜାତଯଃ ସର୍ଵାଃ ଶ୍ରୋଣିଦେଶେ ସ୍ଥିତା ଵିଭୋଃ । ଅତଲାଦିମହାଲୋକାଃ କଟ୍ଯଧୋଭାଗତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଜାତି ତାଙ୍କର କଟିଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ; ଅତଳ ଆଦି ମହାଲୋକଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କମର ତଳେ ଅଛି।