ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ତା ଚ ସର୍ଵାନୁଗ୍ରହକାରକଃ । ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ତୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ନଗାଧିପ
ସେଇ ଇଶ୍ୱର ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସବୁ କାମ କରୁଥିବା ଓ ସବୁ ଉପକାର କରୁଥିବା। ହେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଅବିଦ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ—
ତଦେଵ ଜୀଵସଂଜ୍ଞଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଦୁଃଖାଶ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ଦ୍ଵଯୋରପୀହ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହତ୍ରଯମଵିଦ୍ଯଯା
—ସେଇ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଧାର। ଏହି ଦୁଇଁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀର ବିବେଚିତ।
ଦେହତ୍ରଯାଭିମାନାଚ୍ଚାପ୍ଯଭୂନ୍ନାମତ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ କାରଣାତ୍ମା ସ୍ଯାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୀ ତୁ ତୈଜସଃ
ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀରକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ନାମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କାରଣ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ', ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀ 'ତୈଜସ'।
ସ୍ଥୂଲଦେହୀ ତୁ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵମୀଶୋଽପି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତ ଈଶସୂତ୍ରଵିରାଟ୍ପଦୈଃ
ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀକୁ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏଭଳି ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ 'ଇଶ', 'ସୂତ୍ର', 'ବିରାଟ' ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ପ୍ରଥମୋ ଵ୍ଯଷ୍ଟିରୂପସ୍ତୁ ସମଷ୍ଟ୍ଯାତ୍ମା ପରଃ ସ୍ମୃତଃ । ସ ହି ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜୀଵାନୁଗ୍ରହକାମ୍ଯଯା
ପ୍ରଥମ ଅଂଶଟି ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମିଶିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ। ସେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସିଧାସଳଖ ଭାବେ, ଜୀବମାନଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହେ।
କରୋତି ଵିଵିଧଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନାନାଭୋଗାଶ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ମଚ୍ଛକ୍ତିପ୍ରେରିତୋ ନିତ୍ଯଂ ମଯି ରାଜନ୍ପ୍ରକଲ୍ପିତଃ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଗତ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହା ନାନା ଭୋଗର ଆଧାର। ସେ ସଦା ମୋ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମୋରେ ନିର୍ମିତ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ମନ୍ମାଯାଶକ୍ତିସଂକ୍ଲୃପ୍ତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ସାପି ମତ୍ତଃ ପୃଥଙ୍ମାଯା ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପରମାର୍ଥତଃ
ମୋର ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ତିଆରି ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ମାୟା ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରଦୃଶା ସେଯଂ ଵିଦ୍ଯା ମାଯେତି ଵିଶ୍ରୁତା । ତତ୍ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ତତ୍ତ୍ଵମେଵାସ୍ତି କେଵଲମ୍
ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବା ମାୟା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ନାହିଁ, କେବଳ ସତ୍ୟ ମାତ୍ର ଅଛି।
ସାହଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯହମ୍ । ମାଯାକର୍ମାଦିସହିତା ଗିରେ ପ୍ରାଣପୁରଃସରା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରେ ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମାୟା, କର୍ମ ଓ ପ୍ରାଣ ଆଦି ସହିତ, ହେ ପାହାଡ଼, ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଲୋକାନ୍ତରଗତିର୍ନୋଚେତ୍କଥଂ ସ୍ଯାଦିତି ହେତୁନା । ଯଥା ଯଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ମାଯାଭେଦାସ୍ତଥା ତଥା
ନହେଲେ କିପରି ଲୋକମାନେ ଏକ ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବେ? ଯେପରି ମାୟାର ଭିନ୍ନତା ହୁଏ, ସେପରି ତାହାର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ଘଟେ।
ଉପାଧିଭେଦାଦ୍ଭିନ୍ନାହଂ ଘଟାକାଶାଦଯୋ ଯଥା । ଉଚ୍ଚନୀଚାଦିଵସ୍ତୂନି ଭାସଯନ୍ଭାସ୍କରଃ ସଦା
ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ନ ଦୁଷ୍ଯତି ତଥୈଵାହଂ ଦୋଷୈର୍ଲିପ୍ତା କଦାପି ନ । ମଯି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକର୍ତୃତ୍ଵମଧ୍ଯସ୍ଯୈଵାପରେ ଜନାଃ
ଏହିପରି, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନି, କିମ୍ବା ଦୋଷ ମୋତେ ଢାକିପାରେନି; ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋ ଉପରେ ଆରୋପ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମରୁ।
ଵଦନ୍ତି ଚାତ୍ମା କର୍ମେତି ଵିମୂଢା ନ ସୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅଜ୍ଞାନଭେଦତସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମାଯାଯା ଭେଦତସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଆତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏପରି କହନ୍ତିନାହିଁ। ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଯେପରି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵେଶ୍ଵରଵିଭାଗଶ୍ଚ କଲ୍ପିତୋ ମାଯଯୈଵ ତୁ । ଘଟାକାଶମହାକାଶଵିଭାଗଃ କଲ୍ପିତୋ ଯଥା
ଜୀବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା କେବଳ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ବଡ଼ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କଳ୍ପିତ।
ତଥୈଵ କଲ୍ପିତୋ ଭେଦୋ ଜୀଵାତ୍ମପରମାତ୍ମନୋଃ । ଯଥା ଜୀଵବହୂତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯୈଵ ନ ଚ ସ୍ଵତଃ
ଏହିପରି, ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ଯେପରି ଅନେକ ଜୀବ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ।
ତଥେଶ୍ଵରବହୁତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯା ନ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିସଙ୍ଘାତଵାସନାଭେଦଭେଦିତା
ଏହିପରି, ଅନେକ ଈଶ୍ୱର ଦେଖାଯିବା ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ; ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ଜୀଵଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଗୁଣାନାଂ ଵାସନାଭେଦଭେଦିତା ଯା ଧରାଧର
ହେ ପାହାଡ଼, ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ; ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ହୁଏ।
ମାଯା ସା ପରଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ କଦାଚନ । ମଯି ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତମୋତଂ ଚ ଧରଣୀଧର
ହେ ପୃଥିବୀଧର, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ ସେଇ ମାୟା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପୋରାଓ ପୋତା ଅଛି।
ଈଶ୍ଵରୋଽହଂ ଚ ସୂତ୍ରାତ୍ମା ଵିରାଡାତ୍ମାହମସ୍ମି ଚ । ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରୌ ଚ ଗୌରୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣାଵୀ
ମୁଁ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର, ସୂତ୍ରସ୍ୱରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଗୌରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ।
ସୂର୍ଯୋଽହଂ ତାରକାଶ୍ଚାହଂ ତାରକେଶସ୍ତଥାସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ପଶୁପକ୍ଷିସ୍ଵରୂପାହଂ ଚାଣ୍ଡାଲୋଽହଂ ଚ ତସ୍କରଃ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ତାରାମାନେ, ମୁଁ ତାରାମାନଙ୍କ ନାଥ; ମୁଁ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଆଦିର ରୂପ, ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଚୋର।
ଵ୍ଯାଧୋଽହଂ କ୍ରୂରକର୍ମାହଂ ସତ୍କର୍ମାହଂ ମହାଜନଃ । ସ୍ତ୍ରୀପୁନ୍ନପୁଂସକାକାରୋଽପ୍ଯହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଶିକାରୀ, ମୁଁ କ୍ରୂର କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ସଦ୍କର୍ମ କରୁଥିବା, ମୁଁ ମହାନ୍ ଲୋକ; ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ରୂପରେ ଅଛି।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତା
ଯେଉଁ କିଛି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ନ ତଦସ୍ତି ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵସ୍ତୁ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚେତ୍ତଚ୍ଛୂନ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋପମଂ ହି ତତ୍
ଚଳ ଅଚଳ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇନାହିଁ; ଯଦି ଏମିତି କିଛି ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଅଜନିତ ପୁଅ ପରି।
ରଜ୍ଜୁର୍ଯଥା ସର୍ପମାଲାଭେଦୈରେକା ଵିଭାତି ହି । ତଥୈଵେଶାଦିରୂପେଣ ଭାମ୍ଯହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ରସ୍ସି ସର୍ପ କିମ୍ବା ମାଳା ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧିଷ୍ଠାନାତିରେକେଣ କଲ୍ପିତଂ ତନ୍ନ ଭାସତେ । ତସ୍ମାନ୍ମତ୍ସତ୍ତଯୈଵୈତତ୍ସତ୍ତାଵାନ୍ନାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ଅଧିଷ୍ଠାନ ଛାଡ଼ି ଯାହା କଳ୍ପିତ, ତାହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଅଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଯଥା ଵଦସି ଦେଵେଶି ସମଷ୍ଟ୍ଯାଽଽତ୍ମଵପୁସ୍ତ୍ଵିଦମ୍ । ତଥୈଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଯଦି ଦେଵି କୃପା ମଯି
ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବଦେବୀ, ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ସାମୂହିକ ରୂପ, ସେପରି ମୁଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯଦି ଦେବୀ, ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵିଷ୍ଣଵଃ । ନନନ୍ଦୁର୍ମୁଦିତାତ୍ମାନଃ ପୂଜଯନ୍ତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅଥ ଦେଵମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭକ୍ତକାମଦୁଘା ଶିଵା । ଅଦର୍ଶଯନ୍ନିଜଂ ରୂପଂ ଭକ୍ତକାମପ୍ରପୂରିଣୀ
ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶିବା ନିଜ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କଲେ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ମହାଦେଵ୍ଯା ଵିରାଡ୍ରୂପଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଯୌର୍ମସ୍ତକଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ସେମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କର ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିତ। ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର।
ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵଚୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରାଣୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଵିଶ୍ଵଂ ହୃଦଯମିତ୍ଯାହୁଃ ପୃଥିଵୀ ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର କଥା, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର କଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।