ତତ୍କାର୍ଯଂ ଚ ଵିରାଡ୍ଦେହଃ ସ୍ଥୂଲଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ପଞ୍ଚଭୂତସ୍ଥସତ୍ତ୍ଵାଂଶୈଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନାଂ ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ବିରାଟ୍ ଦେହ, ଯାହା ଆତ୍ମାର ସ୍ଥୂଳ ଦେହ। ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସତ୍ତ୍ୱ ଅଂଶରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମିଲିତୈସ୍ତୁ ତୈଃ । ଅନ୍ତଃକରଣମେକଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵୃତ୍ତିଭେଦାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ହେ ରାଜା, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ସହିତ ଏମାନଙ୍କର ଯୋଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ତଃକରଣ ଏକ, କିନ୍ତୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ଯଦା ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପକୃତ୍ଯଂ ତଦା ଭଵେତ୍ତନ୍ମନ ଇତ୍ଯଭିଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ଯାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଯଦା ପ୍ରଵେତ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତଂ ସଂଶଯହୀନରୂପମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ନଥିବା ବୁଝିବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁସନ୍ଧାନରୂପଂ ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଅହଙ୍କୃତ୍ଯାତ୍ମଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦହଙ୍କାରତାଂ ଗତମ୍
ଯାହା ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ରୂପ ଧରେ, ତାହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମବୁଧି ଧରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା 'ଅହଂକାର' ହୋଇଯାଏ।
ତେଷାଂ ରଜୋଂଶୈର୍ଜାତାନି କ୍ରମାତ୍କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମିଲିତୈସ୍ତୈତୁ ପ୍ରାଣୋ ଭଵତି ପଞ୍ଚଧା
ଏହି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ ଅହଂକାରର ରଜୋ ଗୁଣରୁ କ୍ରମେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମିଶି ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ପାଞ୍ଚଭାବରେ ହୁଏ।
ହୃଦି ପ୍ରାଣୋ ଗୁଦେଽପାନୋ ନାଭିସ୍ଥସ୍ତୁ ସମାନକଃ । କଣ୍ଠଦେଶେଽପ୍ଯୁଦାନଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯାନଃ ସର୍ଵଶରୀରଗଃ
ପ୍ରାଣ ହୃଦୟରେ ରହେ, ଅପାନ ଗୁଦରେ, ସମାନ ନାଭିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଉଦାନ କଣ୍ଠରେ ରହେ, ଓ ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପ୍ରାଣାଦିପଞ୍ଚକଂ ଚୈଵ ଧିଯା ଚ ସହିତଂ ମନଃ
ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ—
ଏତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରଂ ସ୍ଯାନ୍ମମ ଲିଙ୍ଗଂ ଯଦୁଚ୍ଯତେ । ତତ୍ର ଯା ପ୍ରକୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ରାଜନ୍ଦ୍ଵିଵିଧା ସ୍ମୃତା
—ଏହି ସବୁକୁ ମୋର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର କୁହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ରାଜା, ସେ ଦୁଇପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମିକା ତୁ ମାଯା ସ୍ଯାଦଵିଦ୍ଯା ଗୁଣମିଶ୍ରିତା । ସ୍ଵାଶ୍ରଯଂ ଯା ତୁ ସଂରକ୍ଷେତ୍ସା ମାଯେତି ନିଗଦ୍ଯତେ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମୂଳରେ ଯେ ମାୟା ଅଛି, ତାହାକୁ 'ମାୟା' ବୋଲନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଅବିଦ୍ୟା ତିନି ଗୁଣରେ ମିଶିଛି, ତାହା ଅପର ଅଂଶ। ଯାହା ନିଜ ଆଧାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେଇ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯାଂ ଯତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ସ୍ଯାଦ୍ବିମ୍ବଭୂତସ୍ଯ ଚେଶିତୁଃ । ସ ଈଶ୍ଵରଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସ୍ଵାଶ୍ରଯଜ୍ଞାନଵାନ୍ପରଃ
ଏହି ମାୟାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୂଳ ସତ୍ୟର ହୁଏ, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ଯିଏ ନିଜ ଆଧାରକୁ ଜାଣିଥାଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ତା ଚ ସର୍ଵାନୁଗ୍ରହକାରକଃ । ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ତୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ନଗାଧିପ
ସେଇ ଇଶ୍ୱର ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସବୁ କାମ କରୁଥିବା ଓ ସବୁ ଉପକାର କରୁଥିବା। ହେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଅବିଦ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ—
ତଦେଵ ଜୀଵସଂଜ୍ଞଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଦୁଃଖାଶ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ଦ୍ଵଯୋରପୀହ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହତ୍ରଯମଵିଦ୍ଯଯା
—ସେଇ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଧାର। ଏହି ଦୁଇଁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀର ବିବେଚିତ।
ଦେହତ୍ରଯାଭିମାନାଚ୍ଚାପ୍ଯଭୂନ୍ନାମତ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ କାରଣାତ୍ମା ସ୍ଯାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୀ ତୁ ତୈଜସଃ
ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀରକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ନାମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କାରଣ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ', ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀ 'ତୈଜସ'।
ସ୍ଥୂଲଦେହୀ ତୁ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵମୀଶୋଽପି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତ ଈଶସୂତ୍ରଵିରାଟ୍ପଦୈଃ
ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରର ଅଧିକାରୀକୁ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏଭଳି ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ 'ଇଶ', 'ସୂତ୍ର', 'ବିରାଟ' ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ପ୍ରଥମୋ ଵ୍ଯଷ୍ଟିରୂପସ୍ତୁ ସମଷ୍ଟ୍ଯାତ୍ମା ପରଃ ସ୍ମୃତଃ । ସ ହି ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜୀଵାନୁଗ୍ରହକାମ୍ଯଯା
ପ୍ରଥମ ଅଂଶଟି ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମିଶିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ। ସେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସିଧାସଳଖ ଭାବେ, ଜୀବମାନଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହେ।
କରୋତି ଵିଵିଧଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନାନାଭୋଗାଶ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ମଚ୍ଛକ୍ତିପ୍ରେରିତୋ ନିତ୍ଯଂ ମଯି ରାଜନ୍ପ୍ରକଲ୍ପିତଃ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଗତ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହା ନାନା ଭୋଗର ଆଧାର। ସେ ସଦା ମୋ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମୋରେ ନିର୍ମିତ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ମନ୍ମାଯାଶକ୍ତିସଂକ୍ଲୃପ୍ତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ସାପି ମତ୍ତଃ ପୃଥଙ୍ମାଯା ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପରମାର୍ଥତଃ
ମୋର ମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ତିଆରି ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ମାୟା ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରଦୃଶା ସେଯଂ ଵିଦ୍ଯା ମାଯେତି ଵିଶ୍ରୁତା । ତତ୍ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ତତ୍ତ୍ଵମେଵାସ୍ତି କେଵଲମ୍
ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବା ମାୟା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ନାହିଁ, କେବଳ ସତ୍ୟ ମାତ୍ର ଅଛି।
ସାହଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯହମ୍ । ମାଯାକର୍ମାଦିସହିତା ଗିରେ ପ୍ରାଣପୁରଃସରା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରେ ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମାୟା, କର୍ମ ଓ ପ୍ରାଣ ଆଦି ସହିତ, ହେ ପାହାଡ଼, ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଲୋକାନ୍ତରଗତିର୍ନୋଚେତ୍କଥଂ ସ୍ଯାଦିତି ହେତୁନା । ଯଥା ଯଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ମାଯାଭେଦାସ୍ତଥା ତଥା
ନହେଲେ କିପରି ଲୋକମାନେ ଏକ ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବେ? ଯେପରି ମାୟାର ଭିନ୍ନତା ହୁଏ, ସେପରି ତାହାର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ଘଟେ।
ଉପାଧିଭେଦାଦ୍ଭିନ୍ନାହଂ ଘଟାକାଶାଦଯୋ ଯଥା । ଉଚ୍ଚନୀଚାଦିଵସ୍ତୂନି ଭାସଯନ୍ଭାସ୍କରଃ ସଦା
ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ନ ଦୁଷ୍ଯତି ତଥୈଵାହଂ ଦୋଷୈର୍ଲିପ୍ତା କଦାପି ନ । ମଯି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକର୍ତୃତ୍ଵମଧ୍ଯସ୍ଯୈଵାପରେ ଜନାଃ
ଏହିପରି, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନି, କିମ୍ବା ଦୋଷ ମୋତେ ଢାକିପାରେନି; ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋ ଉପରେ ଆରୋପ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମରୁ।
ଵଦନ୍ତି ଚାତ୍ମା କର୍ମେତି ଵିମୂଢା ନ ସୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅଜ୍ଞାନଭେଦତସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମାଯାଯା ଭେଦତସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଆତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏପରି କହନ୍ତିନାହିଁ। ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଯେପରି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵେଶ୍ଵରଵିଭାଗଶ୍ଚ କଲ୍ପିତୋ ମାଯଯୈଵ ତୁ । ଘଟାକାଶମହାକାଶଵିଭାଗଃ କଲ୍ପିତୋ ଯଥା
ଜୀବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା କେବଳ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଘଡ଼ିଆ ଆକାଶ ଓ ବଡ଼ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କଳ୍ପିତ।
ତଥୈଵ କଲ୍ପିତୋ ଭେଦୋ ଜୀଵାତ୍ମପରମାତ୍ମନୋଃ । ଯଥା ଜୀଵବହୂତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯୈଵ ନ ଚ ସ୍ଵତଃ
ଏହିପରି, ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ଯେପରି ଅନେକ ଜୀବ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ।
ତଥେଶ୍ଵରବହୁତ୍ଵଂ ଚ ମାଯଯା ନ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିସଙ୍ଘାତଵାସନାଭେଦଭେଦିତା
ଏହିପରି, ଅନେକ ଈଶ୍ୱର ଦେଖାଯିବା ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ; ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ଜୀଵଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଗୁଣାନାଂ ଵାସନାଭେଦଭେଦିତା ଯା ଧରାଧର
ହେ ପାହାଡ଼, ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ; ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଂସ୍କାରର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ହୁଏ।
ମାଯା ସା ପରଭେଦସ୍ଯ ହେତୁର୍ନାନ୍ଯଃ କଦାଚନ । ମଯି ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତମୋତଂ ଚ ଧରଣୀଧର
ହେ ପୃଥିବୀଧର, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ ସେଇ ମାୟା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପୋରାଓ ପୋତା ଅଛି।
ଈଶ୍ଵରୋଽହଂ ଚ ସୂତ୍ରାତ୍ମା ଵିରାଡାତ୍ମାହମସ୍ମି ଚ । ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରୌ ଚ ଗୌରୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣାଵୀ
ମୁଁ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର, ସୂତ୍ରସ୍ୱରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଗୌରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ।
ସୂର୍ଯୋଽହଂ ତାରକାଶ୍ଚାହଂ ତାରକେଶସ୍ତଥାସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ପଶୁପକ୍ଷିସ୍ଵରୂପାହଂ ଚାଣ୍ଡାଲୋଽହଂ ଚ ତସ୍କରଃ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ତାରାମାନେ, ମୁଁ ତାରାମାନଙ୍କ ନାଥ; ମୁଁ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଆଦିର ରୂପ, ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଚୋର।