ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାଦୌ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯଭିଚାରତଃ । ସଂଵିଦୋ ଵ୍ଯଭିଚାରଶ୍ଚ ନାନୁଭୂତୋଽସ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷ ବଦଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା କେବେ ଅନୁଭବରୁ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ।
ଯଦି ତସ୍ଯାପ୍ଯନୁଭଵସ୍ତର୍ହ୍ଯଯଂ ଯେନ ସାକ୍ଷିଣା । ଅନୁଭୂତଃ ସ ଏଵାତ୍ର ଶିଷ୍ଟଃ ସଂଵିଦ୍ଵପୁଃ ପୁରା
ଯଦି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ତାହାକୁ ସାକ୍ଷୀ ହେବ? ସେଇ ସାକ୍ଷୀ ଏଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରୁ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ।
ଅତ ଏଵ ଚ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ଆନନ୍ଦରୂପତା ଚାସ୍ଯାଃ ପରପ୍ରେମାସ୍ପଦତ୍ଵତଃ
ଏହିକାରଣରୁ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହାର ଆନନ୍ଦମୟ ରୂପ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମର ଆଧାର ଥିବାରୁ।
ମା ନ ଭୂଵଂ ହି ଭୂଯାସମିତି ପ୍ରେମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାତ୍ଵାଦସଙ୍ଗତ୍ଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ମମ
‘ମୁଁ ନ ହେଉଁ, ମୁଁ ଅଛି’ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରେମରେ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ମିଥ୍ୟା ଥିବାରୁ, ମୋର ଅସଙ୍ଗତା ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାପ୍ଯେଵମତ ଏଵ ମତା ମମ । ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନଂ ନାତ୍ମଧର୍ମୋ ଧର୍ମତ୍ଵେ ଜଡତାଽଽତ୍ମନଃ
ଅସୀମ ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋ ମତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯଦି ଏହା ଗୁଣ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆତ୍ମା ଜଡ ହେଇଯାଏ।
ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଜଡଶେଷତ୍ଵଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଚ ସଂଭଵି । ଚିଦ୍ଧର୍ମତ୍ଵଂ ତଥା ନାସ୍ତି ଚିତଶ୍ଚିନ୍ନ ହି ଭିଦ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଜଡ ଅଂଶ ହେବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଏହା ସମ୍ଭବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ଚେତନା କେବେଉଁ ଭାଗ ହୁଏନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦାତ୍ମା ଜ୍ଞାନରୂପଃ ସୁଖରୂପଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା । ସତ୍ଯଃ ପୂର୍ଣୋଽପ୍ଯସଙ୍ଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵୈତଜାଲଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଆତ୍ମା ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ସତ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ।
ସ ପୁନଃ କାମକର୍ମାଦିଯୁକ୍ତଯା ସ୍ଵୀଯମାଯଯା । ପୂର୍ଵାନୁଭୂତସଂସ୍କାରାତ୍ କାଲକର୍ମଵିପାକତଃ
ସେ ଆତ୍ମା, ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା କାମ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିର ସଂସ୍କାର ଓ କାଳ କର୍ମର ଫଳରେ—
ଅଵିଵେକାଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସିସୃକ୍ଷାଵାନ୍ପ୍ରଜାଯତେ । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଃ ସର୍ଗୋଽଯଂ କଥିତସ୍ତେ ନଗାଧିପ
ତଥା ତତ୍ତ୍ୱର ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ହେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତଦ୍ଧି ଯନ୍ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମମ ରୂପମଲୌକିକମ୍ । ଅଵ୍ଯାକୃତଂ ତଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ମାଯାଶବଲମିତ୍ଯପି
ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ମୋର ଅଲୌକିକ ରୂପ। ସେଇ ଅବ୍ୟାକୃତକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମାୟାରେ ଆବୃତ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵକାରଣକାରଣମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵାନାମାଦିଭୂତଂ ଚ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଵିଗ୍ରହମ୍
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ, ଏବଂ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦର ଆକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵକର୍ମଘନୀଭୂତମିଚ୍ଛାଜ୍ଞାନକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍ । ହ୍ରୀଙ୍କାରମନ୍ତ୍ରଵାଚ୍ଯଂ ତଦାଦିତତ୍ତ୍ଵଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାର ଆଧାର, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକତା ହୋଇ ରହିଛି। ସେଇ ଆଦିତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ହ୍ରୀଂ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦାକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରରୂପକଃ । ଭଵେତ୍ସ୍ପର୍ଶାତ୍ମକୋ ଵାଯୁସ୍ତେଜୋରୂପାତ୍ମକଂ ପୁନଃ
ସେଠାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ। ପରେ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ପୁନି ତାପ, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ।
ଜଲଂ ରସାତ୍ମକଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତତୋ ଗନ୍ଧାତ୍ମିକା ଧରା । ଶବ୍ଦୈକଗୁଣ ଆକାଶୋ ଵାଯୁଃ ସ୍ପର୍ଶରଵାନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ମୂଳ ରସ; ତାପରେ ପୃଥିବୀ, ଯାହାର ମୂଳ ଗନ୍ଧ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଅଛି।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଗୁଣଂ ତେଜ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସୈରାପୋ ଵେଦଗୁଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପ୍ରଜ୍ଞାନୀୟମାନେ କହନ୍ତି, ତାପରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଗୁଣ ଅଛି। ଜଳରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସଗନ୍ଧୈଃ ପଞ୍ଚଗୁଣା ଧରା । ତେଭ୍ଯୋଽଭଵନ୍ମହତ୍ସୂତ୍ରଂ ଯଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ପରିଚକ୍ଷତେ
ପୃଥିବୀରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ଅଛି। ଏମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ଯାହାକୁ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ତତ୍ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣୋ ଦେହଃ ସ ଚୋକ୍ତଃ ପୂର୍ଵମେଵ ହି
ଏହାକୁ ସମସ୍ତର ସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି କାରଣ ଦେହ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିଞ୍ଜଗଦ୍ବୀଜରୂପଂ ସ୍ଥିତଂ ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭଵୋ ଯତଃ । ତତଃ ସ୍ଥୂଲାନି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚୀକରଣମାର୍ଗତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବୀଜ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାଠାରୁ ଲିଙ୍ଗଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ପଞ୍ଚୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପଞ୍ଚସଂଖ୍ଯାନି ଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ପ୍ରକାରସ୍ତ୍ଵଥୋଚ୍ଯତେ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତାନି ଚ ଭୂତାନି ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଵିଭଜେଦ୍ ଦ୍ଵିଧା
ଏମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏବେ ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯିବ। ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରିବାକୁ ହୁଏ।
ଏକୈକଂ ଭାଗମେକସ୍ଯ ଚତୁର୍ଧା ଵିଭଜେଦ୍ ଗିରେ । ସ୍ଵସ୍ଵେତରଦ୍ଵିତୀଯାଂଶେ ଯୋଜନାତ୍ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ତେ
ହେ ପାହାଡ଼, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ଏକଟିକୁ ଚାରି ଭାଗ କରିବାକୁ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗକୁ ଅନ୍ୟ ଚାରିଟି ସହିତ ମିଶାଇଲେ, ପାଞ୍ଚଟି ପାଞ୍ଚଟି ହୁଏ।
ତତ୍କାର୍ଯଂ ଚ ଵିରାଡ୍ଦେହଃ ସ୍ଥୂଲଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ପଞ୍ଚଭୂତସ୍ଥସତ୍ତ୍ଵାଂଶୈଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନାଂ ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ବିରାଟ୍ ଦେହ, ଯାହା ଆତ୍ମାର ସ୍ଥୂଳ ଦେହ। ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସତ୍ତ୍ୱ ଅଂଶରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମିଲିତୈସ୍ତୁ ତୈଃ । ଅନ୍ତଃକରଣମେକଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵୃତ୍ତିଭେଦାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ହେ ରାଜା, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ସହିତ ଏମାନଙ୍କର ଯୋଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ତଃକରଣ ଏକ, କିନ୍ତୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ଯଦା ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପକୃତ୍ଯଂ ତଦା ଭଵେତ୍ତନ୍ମନ ଇତ୍ଯଭିଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ଯାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଯଦା ପ୍ରଵେତ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତଂ ସଂଶଯହୀନରୂପମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ନଥିବା ବୁଝିବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁସନ୍ଧାନରୂପଂ ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଅହଙ୍କୃତ୍ଯାତ୍ମଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦହଙ୍କାରତାଂ ଗତମ୍
ଯାହା ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ରୂପ ଧରେ, ତାହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମବୁଧି ଧରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା 'ଅହଂକାର' ହୋଇଯାଏ।
ତେଷାଂ ରଜୋଂଶୈର୍ଜାତାନି କ୍ରମାତ୍କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମିଲିତୈସ୍ତୈତୁ ପ୍ରାଣୋ ଭଵତି ପଞ୍ଚଧା
ଏହି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ ଅହଂକାରର ରଜୋ ଗୁଣରୁ କ୍ରମେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମିଶି ଯେତେବେଳେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ପାଞ୍ଚଭାବରେ ହୁଏ।
ହୃଦି ପ୍ରାଣୋ ଗୁଦେଽପାନୋ ନାଭିସ୍ଥସ୍ତୁ ସମାନକଃ । କଣ୍ଠଦେଶେଽପ୍ଯୁଦାନଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯାନଃ ସର୍ଵଶରୀରଗଃ
ପ୍ରାଣ ହୃଦୟରେ ରହେ, ଅପାନ ଗୁଦରେ, ସମାନ ନାଭିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଉଦାନ କଣ୍ଠରେ ରହେ, ଓ ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପ୍ରାଣାଦିପଞ୍ଚକଂ ଚୈଵ ଧିଯା ଚ ସହିତଂ ମନଃ
ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ—
ଏତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରଂ ସ୍ଯାନ୍ମମ ଲିଙ୍ଗଂ ଯଦୁଚ୍ଯତେ । ତତ୍ର ଯା ପ୍ରକୃତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ରାଜନ୍ଦ୍ଵିଵିଧା ସ୍ମୃତା
—ଏହି ସବୁକୁ ମୋର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର କୁହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେ ପ୍ରକୃତି ଅଛି, ରାଜା, ସେ ଦୁଇପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମିକା ତୁ ମାଯା ସ୍ଯାଦଵିଦ୍ଯା ଗୁଣମିଶ୍ରିତା । ସ୍ଵାଶ୍ରଯଂ ଯା ତୁ ସଂରକ୍ଷେତ୍ସା ମାଯେତି ନିଗଦ୍ଯତେ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମୂଳରେ ଯେ ମାୟା ଅଛି, ତାହାକୁ 'ମାୟା' ବୋଲନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଅବିଦ୍ୟା ତିନି ଗୁଣରେ ମିଶିଛି, ତାହା ଅପର ଅଂଶ। ଯାହା ନିଜ ଆଧାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେଇ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯାଂ ଯତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ସ୍ଯାଦ୍ବିମ୍ବଭୂତସ୍ଯ ଚେଶିତୁଃ । ସ ଈଶ୍ଵରଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସ୍ଵାଶ୍ରଯଜ୍ଞାନଵାନ୍ପରଃ
ଏହି ମାୟାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୂଳ ସତ୍ୟର ହୁଏ, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ଯିଏ ନିଜ ଆଧାରକୁ ଜାଣିଥାଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।