ଅଦ୍ଯ ପ୍ରପଞ୍ଚେ କୀର୍ତିଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜଗନ୍ମାତା ସୁତାଭଵତ୍ । ଅହୋ ହିମାଲଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଧନ୍ଯୋଽସୌ ଭାଗ୍ଯଵାନିତି
ଆଜି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ କୀର୍ତି ହେବ, କାରଣ ଜଗତ୍ ମାତା ମୋର ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ଆହା, ଏହି ହିମାଳୟ କେତେ ଧନ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ!
ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ଜଠରେ ସନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାଂ ଚ କୋଟଯଃ । ସୈଵ ଯସ୍ଯ ସୁତା ଜାତା କୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ସମୋ ଭୁଵି
ଯାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ପୃଥିବୀରେ କିଏ ତାଙ୍କ ସମାନ ହେବ?
ନ ଜାନେଽସ୍ମତ୍ପିତୄଣାଂ କିଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଯାନ୍ନିର୍ମିତଂ ପରମ୍ । ଏତାଦୃଶାନାଂ ଵାସାଯ ଯେଷାଂ ଵଂଶେଽସ୍ତି ମାଦୃଶଃ
ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସ୍ଥାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ । ଏପରି ମହାନ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ମୋ ପରି ଜଣେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ବସିବେ?
ଇଦଂ ଯଥା ଚ ଦତ୍ତଂ ମେ କୃପଯା ପ୍ରେମପୂର୍ଣଯା । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧଂ ଚ ତ୍ଵଦ୍ରୂପଂ ବ୍ରୂହି ମେ ତଥା
ଯେପରି ଏହି କୃପା ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ମୋତେ ଦେଇଛ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତରେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର ରୂପ କଥା ମୋତେ କହ ।
ଯୋଗଂ ଚ ଭକ୍ତିସହିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତମ୍ । ଵଦସ୍ଵ ପରମେଶାନି ତ୍ଵମେଵାହଂ ଯତୋ ଭଵେଃ
ଭକ୍ତି ସହିତ ଯୋଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମନ୍ୟ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କଥା କହ । ପରମେଶ୍ୱାନୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ଏହି କଥା ମୋତେ କହ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରସନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜା । ଵକ୍ତୁମାରଭତାମ୍ବା ସା ରହସ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତିଗୂହିତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହିମାଳୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଅମ୍ବାଙ୍କର ମୁହଁ କମଳ ହସିଗଲା । ସେ ଗୁପ୍ତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୁଚିଥିବା ରହସ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଦେଵ୍ଯା ଵ୍ଯଷ୍ଟିସମଷ୍ଟିର୍ପଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ନିର୍ଜରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାହରନ୍ତ୍ଯା ଵଚୋ ମମ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମଦ୍ରୂପତ୍ଵଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ — ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳୀ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ।
ଅହମେଵାସ ପୂର୍ଵଂ ତୁ ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ନଗାଧିପ । ତଦାତ୍ମରୂପଂ ଚିତ୍ସଂଵିତ୍ପରବ୍ରହ୍ମୈକନାମକମ୍
ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ମୁଁ ଥିଲି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲାନି। ସେଇ ମୋର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମନିର୍ଦେଶ୍ଯମନୌପମ୍ଯମନାମଯମ୍ । ତସ୍ଯ କାଚିତ୍ସ୍ଵତଃ ସିଦ୍ଧା ଶକ୍ତିର୍ମାଯେତି ଵିଶ୍ରୁତା
ସେଇ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ତାହା ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ। ତାହାର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହାକୁ ମାୟା ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ।
ନ ସତୀ ସା ନାସତୀ ସା ନୋଭଯାତ୍ମା ଵିରୋଧତଃ । ଏତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣା କାଚିଦ୍ଵସ୍ତୁଭୂତାସ୍ତି ସର୍ଵଦା
ସେଇ ମାୟା ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍, ନ ଦୁଇଟି ମିଶିତ; କାରଣ ଏହାରେ ବିରୋଧ ଅଛି। ଏହା ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଉପସ୍ଥିତ ବସ୍ତୁ, ଯାହା ସଦା ଥାଏ।
ପାଵକସ୍ଯୋଷ୍ଣତେଵେଯମୁଷ୍ଣାଂଶୋରିଵ ଦୀଧିତିଃ । ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରିକେଵେଯଂ ମମେଯଂ ସହଜା ଧ୍ରୁଵା
ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ତାପ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ସେପରି ଏହି ଶକ୍ତି ମୋର ଜନ୍ମଜାତ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।
ତସ୍ଯାଂ କର୍ମାଣି ଜୀଵାନାଂ ଜୀଵାଃ କାଲାଶ୍ଚ ସଞ୍ଚରେ । ଅଭେଦେନ ଵିଲୀନାଃ ସ୍ଯୁଃ ସୁଷୁପ୍ତୌ ଵ୍ଯଵହାରଵତ୍
ସେଠି ଜୀବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜୀବ ଏବଂ ସମୟ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୈନିକ ଜୀବନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଶକ୍ତେଶ୍ଚ ସମାଯୋଗାଦହଂ ବୀଜାତ୍ମତାଂ ଗତା । ସ୍ଵାଧାରାଵରଣାତ୍ତସ୍ଯା ଦୋଷତ୍ଵଂ ଚ ସମାଗତମ୍
ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ସହ ଏକତା ହେଲେ, ମୁଁ ବୀଜର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ। ତାହାର ନିଜ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଯୋଗାନ୍ନିମିତ୍ତତ୍ଵଂ ଚ କଥ୍ଯତେ । ପ୍ରପଞ୍ଚପରିଣାମାଚ୍ଚ ସମଵାଯିତ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ
ଚେତନା ସହ ଏକତା ହେବାରୁ ସେ ହେଉଛି କାରଣ। ପ୍ରପଞ୍ଚର ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୂଳ ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଚିତ୍ତାଂ ତପ ଇତ୍ଯାହୁସ୍ତମଃ କେଚିଜ୍ଜଡଂ ପରେ । ଜ୍ଞାନଂ ମାଯାଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପ୍ରକୃତିଂ ଶକ୍ତିମପ୍ଯଜାମ୍
କିଏ ତାକୁ ଅନ୍ଧକାର, କିଏ ଜଡତା, କିଏ ଜ୍ଞାନ, କିଏ ମାୟା, କିଏ ପ୍ରଧାନ, କିଏ ପ୍ରକୃତି, କିଏ ଶକ୍ତି, କିଏ ଅଜନ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଵିମର୍ଶ ଇତି ତାଂ ପ୍ରାହୁଃ ଶୈଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ଅଵିଦ୍ଯାମିତରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵେଦତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଚିନ୍ତକାଃ
ଶିବଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ 'ବିମର୍ଶ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବିଥିବା, ତାକୁ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଏଵଂ ନାନାଵିଧାନି ସ୍ଯୁର୍ନାମାନି ନିଗମାଦିଷୁ । ତସ୍ଯା ଜଡତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଜ୍ଜ୍ଞାନନାଶାତ୍ତତୋଽସତୀ
ଏଭଳି ନାନା ପ୍ରକାର ନାମ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମିଳିଥାଏ। ତାହାର ଜଡତା ଦେଖାଯିବାରୁ, ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତାହା ଅସତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ନ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵେ ଜଡମେଵ ତତ୍ । ସ୍ଵପ୍ରକାଶଂ ଚ ଚୈତନ୍ଯଂ ନ ପରେଣ ପ୍ରକାଶିତମ୍
ଚେତନା କେବେ ଦେଖାଯିବା ନୁହେଁ; ଯଦି ଦେଖାଯିବା ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ସେ ଜଡ ହୋଇଯାଏ। ଚେତନା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅନଵସ୍ଥାଦୋଷସତ୍ତ୍ଵାନ୍ନ ସ୍ଵେନାପି ପ୍ରକାଶିତମ୍ । କର୍ମକର୍ତ୍ରୀଵିରୋଧଃ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଦୀପଵତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଅନନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦୋଷ ଥିବାରୁ, ଏହା ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେନାହିଁ; ନହେଲେ କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତାର ବିରୋଧ ହୋଇଯିବ। ତେଣୁ ଦୀପବତ୍ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ।
ପ୍ରକାଶମାନମନ୍ଯେଷାଂ ଭାସକଂ ଵିଦ୍ଧି ପର୍ଵତ । ଅତ ଏଵ ଚ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧସଂଵିତ୍ତନୋର୍ମମ
ହେ ପାହାଡ଼, ଏହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ସେମାନଙ୍କର ଆଲୋକର ମୂଳ। ଏହିକାରଣରୁ ମୋର ସ୍ଥିର ଚେତନାର ନିତ୍ୟତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାଦୌ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯଭିଚାରତଃ । ସଂଵିଦୋ ଵ୍ଯଭିଚାରଶ୍ଚ ନାନୁଭୂତୋଽସ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷ ବଦଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା କେବେ ଅନୁଭବରୁ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ।
ଯଦି ତସ୍ଯାପ୍ଯନୁଭଵସ୍ତର୍ହ୍ଯଯଂ ଯେନ ସାକ୍ଷିଣା । ଅନୁଭୂତଃ ସ ଏଵାତ୍ର ଶିଷ୍ଟଃ ସଂଵିଦ୍ଵପୁଃ ପୁରା
ଯଦି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ତାହାକୁ ସାକ୍ଷୀ ହେବ? ସେଇ ସାକ୍ଷୀ ଏଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରୁ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ।
ଅତ ଏଵ ଚ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ଆନନ୍ଦରୂପତା ଚାସ୍ଯାଃ ପରପ୍ରେମାସ୍ପଦତ୍ଵତଃ
ଏହିକାରଣରୁ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହାର ଆନନ୍ଦମୟ ରୂପ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମର ଆଧାର ଥିବାରୁ।
ମା ନ ଭୂଵଂ ହି ଭୂଯାସମିତି ପ୍ରେମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାତ୍ଵାଦସଙ୍ଗତ୍ଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ମମ
‘ମୁଁ ନ ହେଉଁ, ମୁଁ ଅଛି’ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରେମରେ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ମିଥ୍ୟା ଥିବାରୁ, ମୋର ଅସଙ୍ଗତା ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାପ୍ଯେଵମତ ଏଵ ମତା ମମ । ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନଂ ନାତ୍ମଧର୍ମୋ ଧର୍ମତ୍ଵେ ଜଡତାଽଽତ୍ମନଃ
ଅସୀମ ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋ ମତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯଦି ଏହା ଗୁଣ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆତ୍ମା ଜଡ ହେଇଯାଏ।
ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଜଡଶେଷତ୍ଵଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଚ ସଂଭଵି । ଚିଦ୍ଧର୍ମତ୍ଵଂ ତଥା ନାସ୍ତି ଚିତଶ୍ଚିନ୍ନ ହି ଭିଦ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଜଡ ଅଂଶ ହେବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଏହା ସମ୍ଭବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ଚେତନା କେବେଉଁ ଭାଗ ହୁଏନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦାତ୍ମା ଜ୍ଞାନରୂପଃ ସୁଖରୂପଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା । ସତ୍ଯଃ ପୂର୍ଣୋଽପ୍ଯସଙ୍ଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵୈତଜାଲଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଆତ୍ମା ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ସତ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ।
ସ ପୁନଃ କାମକର୍ମାଦିଯୁକ୍ତଯା ସ୍ଵୀଯମାଯଯା । ପୂର୍ଵାନୁଭୂତସଂସ୍କାରାତ୍ କାଲକର୍ମଵିପାକତଃ
ସେ ଆତ୍ମା, ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା କାମ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିର ସଂସ୍କାର ଓ କାଳ କର୍ମର ଫଳରେ—
ଅଵିଵେକାଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସିସୃକ୍ଷାଵାନ୍ପ୍ରଜାଯତେ । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଃ ସର୍ଗୋଽଯଂ କଥିତସ୍ତେ ନଗାଧିପ
ତଥା ତତ୍ତ୍ୱର ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ହେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତଦ୍ଧି ଯନ୍ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମମ ରୂପମଲୌକିକମ୍ । ଅଵ୍ଯାକୃତଂ ତଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ମାଯାଶବଲମିତ୍ଯପି
ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ମୋର ଅଲୌକିକ ରୂପ। ସେଇ ଅବ୍ୟାକୃତକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମାୟାରେ ଆବୃତ।