ପୃଷ୍ଟୋ ଦକ୍ଷେଣ ସ ମୁନିର୍ମାଲା କସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯଲୌକିକୀ । କଥଂ ଲବ୍ଧା ତ୍ଵଯା ନାଥ ଦୁର୍ଲଭା ଭୁଵି ମାନଵୈଃ
ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଅଲୌକିକ ମାଳା କାହାର? ଏପରି ଦୁର୍ଲଭ ମାଳା ତୁମେ କିପରି ପାଇଲେ?'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚାଶ୍ରୁଯୁତେକ୍ଷଣଃ । ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦମତୁଲଂ ପ୍ରେମଗଦ୍ଗଦିତାନ୍ତରଃ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲୁହା ଆଖିରେ ରଖି ଋଷି ଭଲପାଇବାରେ ଗଳା ଭରି, ଦେବୀଙ୍କ ଅତୁଳ କୃପା ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ତାଂ ମାଲାଂ ତଂ ମୁନିଂ ସ ସତୀପିତା । ଅଦେଯଂ ଶକ୍ତିଭକ୍ତାଯ ନାସ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଣ୍ଡଲେ
ସେ ସତୀଙ୍କ ପିତା ମୁନି ତାଙ୍କୁ ସେ ମାଳା ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଶକ୍ତିଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏଇ ତିନି ଜଗତରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ ।
ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ତାଂ ମାଲାଂ ମନଵେ ସ ସମର୍ପଯତ୍ । ଗୃହୀତା ଶିରସା ମାଲା ମନୁନା ନିଜମନ୍ଦିରେ
ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ମାଳାଟିକୁ ମନୁଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ । ମନୁ ମାଥାରେ ଧରି ସେ ମାଳାକୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ।
ସ୍ଥାପିତା ଶଯନଂ ଯତ୍ର ଦମ୍ପତ୍ଯୋରତିସୁନ୍ଦରମ୍ । ପଶୁକର୍ମରତୋ ରାତ୍ରୌ ମାଲାଗନ୍ଧେନ ମୋଦିତଃ
ସେ ମାଳାଟିକୁ ସେଠାରେ ରଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦମ୍ପତିଙ୍କର ଅତି ସୁନ୍ଦର ଶୟନାଗାର ଥିଲା । ରାତିରେ ଘରକାମ କରିଥିବାବେଳେ, ସେ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧରେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।
ଅଭଵତ୍ସ ମହୀପାଲସ୍ତେନ ପାପେନ ଶଙ୍କରେ । ଶିଵେ ଦ୍ଵେଷମତିର୍ଜାତୋ ଦେଵ୍ଯାଂ ସତ୍ଯାଂ ତଥା ନୃପ
ଶିବଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଦୁଷ୍କୃତିରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଶିବଙ୍କୁ ଓ ସତୀଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମିଲା ।
ରାଜଂସ୍ତେନାପରାଧେନ ତଜ୍ଜନ୍ଯୋ ଦେହ ଏଵ ଚ । ସତ୍ଯା ଯୋଗାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଃ ସତୀଧର୍ମଦିଦୃକ୍ଷଯା
ହେ ରାଜା, ସେ ଅପରାଧର ଫଳରେ, ସତୀଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହ ପୁଡ଼ିଗଲା ।
ପୁନଶ୍ଚ ହିମଵତ୍ପୃଷ୍ଠେ ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ତୁ ତନ୍ମହଃ । ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - ଦହ୍ଯମାନେ ସତୀଦେହେ ଜାତେ କିମକରୋଚ୍ଛିଵଃ
ପୁଣି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଗାଁଠିରେ ସେ ମହାତ୍ୱ ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା । ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ— 'ସତୀଙ୍କ ଦେହ ପୁଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଶିବ କଣ କଲେ?'
ପ୍ରାଣାଧିକା ସତୀ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଯୋଗେନ କାତରଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତତଃ ପରଂ ତୁ ଯଜ୍ଜାତାଂ ମଯା ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ସତୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ବିୟୋଗରେ ଶିବ ଅତି ବିକଳ ହେଲେ । ବ୍ୟାସ କହିଲେ— 'ତାପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ ।'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପ୍ରଲଯୋ ଜାତଃ ଶିଵକୋପାଗ୍ନିନା ନୃପ । ଵୀରଭଦ୍ରଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଭଦ୍ରକାଲୀଗଣାନ୍ଵିତଃ
ହେ ରାଜା, ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ତିନି ଜଗତର ପ୍ରଳୟ ଆସିଗଲା; ବୀରଭଦ୍ର ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ଗଣ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଶନୋଦ୍ଯୁକ୍ତୋ ଵୀରଭଦ୍ରୋ ଯଦାଭଵତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦଯସ୍ତଦା ଦେଵାଂ ଶଙ୍କରଂ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ
ବୀରଭଦ୍ର ତିନି ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ।
ଜାତେ ସର୍ଵସ୍ଵନାଶେଽପି କରୁଣାନିଧିରୀଶ୍ଵରଃ । ଅଭଯଂ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତେଭ୍ଯୋ ବସ୍ତଵକ୍ରେଣ ତଂ ମନୁମ୍
ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୟାର ସାଗର ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଲେ; ଏବଂ ବାଁସ ଭଳି ବାଙ୍କା ହୋଇଥିବା ମନୁଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଲେ ।
ଅଜୀଵଯନ୍ମହାତ୍ମାସୌ ତତଃ ଖିନ୍ନୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଯଜ୍ଞଵାଟମୁପାଗମ୍ଯ ରୁରୋଦ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଲେ; ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା ମହେଶ୍ୱର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ ଓ ଭାରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ତାଂ ସତୀଂ ଵହ୍ନୌ ଦହ୍ଯମାନାଂ ତୁ ଚିତ୍କଲାମ୍ । ସ୍କନ୍ଧେଽପ୍ଯାରୋପଯାମାସ ହା ସତୀତି ଵଦନ୍ମୁହୁଃ
ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ସତୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଦେହକୁ ଦେଖିଲେ; 'ହା ସତୀ!' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର କହୁଥିବା ସେ, ତାଙ୍କୁ କନ୍ଧରେ ଉଠାଇଲେ ।
ବଭ୍ରାମ ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତଃ ସନ୍ନାନାଦେଶେଷୁ ଶଙ୍କରଃ । ତଦା ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାଶ୍ଚିନ୍ତାମାପୁରନୁତ୍ତମାମ୍
ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିବ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ତ୍ଵରଯା ତତ୍ର ଧନୁରୁଦ୍ଯମ୍ଯ ମାର୍ଗଣୈଃ । ଚିଚ୍ଛେଦାଵଯଵାନ୍ସତ୍ଯାସ୍ତତ୍ତତ୍ସ୍ଥାନେଷୁ ତେଽପତନ୍
ବିଷ୍ଣୁ ତୁରନ୍ତ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ସତୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ କାଟିଦେଲେ; ସେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଗଲା ।
ତତ୍ତତ୍ସ୍ଥାନେଷୁ ତତ୍ରାସୀନ୍ନାନାମୂର୍ତିଧରୋ ହରଃ । ଉଵାଚ ଚ ତତୋ ଦେଵାନ୍ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ଶିଵାମ୍
ସେଠି ସେଠି ହରା ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ, ଯେଉଁମାନେ ଶିବାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବେ—'
ଭଜନ୍ତି ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତେଷାଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନ ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ନିହିତା ଯତ୍ର ନିଜାଙ୍ଗେଷୁ ପରାମ୍ବିକା
'ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ପରାମ୍ବିକା ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ସେଠି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି ।'
ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ମର୍ତ୍ଯାଃ ପୁରଶ୍ଚରଣକର୍ମିଣଃ । ତେଷାଂ ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତି ମାଯାବୀଜଂ ଵିଶେଷତଃ
'ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ବିଶେଷ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ବିଶେଷକରି ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶଙ୍କରସ୍ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ଵିରହାତୁରଃ । କାଲଂ ନିନ୍ଯେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜପଧ୍ଯାନସମାଧିଭିଃ
ଏଭଳି କହି, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶିବ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ଦିନ କାଟିଲେ, ହେ ରାଜା ।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - କାନି ସ୍ଥାନାନି ତାନି ସ୍ଯୁଃ ସିଦ୍ଧପୀଠାନି ଚାନଘ । କତି ସଂଖ୍ଯାନି ନାମାନି କାନି ତେଷାଂ ଚ ମେ ଵଦ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ — ହେ ନିର୍ମଳ, ସିଦ୍ଧପୀଠ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ସେଠିଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି ଅଛି? ସେମାନେ କେତେଟି, କଣ କଣ ନାମ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଦୟାକରି ମୋତେ କହ।
ତତ୍ର ସ୍ଥିତାନାଂ ଦେଵୀନାଂ ନାମାନି ଚ କୃପାକର । କୃତାର୍ଥୋଽହଂ ଭଵେ ଯେନ ତଦ୍ଵଦାଶୁ ମହାମୁନେ
ସେଠି ଥିବା ଦେବୀମାନେଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ କହ, ହେ କୃପାମୟ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁଁ ସଫଳ ହେବି, ଏହି କଥା ଶୀଘ୍ର କହ, ମହାମୁନି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵେପୀଠାନି ସାମ୍ପ୍ତତମ୍ । ଯେଷାଂ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ପାପହୀନୋ ଭଵେନ୍ନରଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୀଠଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି; ଏହାମାନେର ନାମ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାନବର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଚ ପୀଠେଷୂପାସ୍ଯେଯଂ ସିଦ୍ଧିକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ । ଭୂତିକାମୈରଭିଧ୍ଯେଯା ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ପୀଠ ଅଛି, ସେଠି ସିଦ୍ଧି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଗୌରୀମୁଖନିଵାସିନୀ । କ୍ଷେତ୍ରେ ଵୈ ନୈମିଷାରଣ୍ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ଲିଙ୍ଗଧାରିଣୀ
ବାରାଣସୀରେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଦେବୀ ଗୌରୀଙ୍କ ମୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି; ନୈମିଷାରଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଲିଙ୍ଗଧାରିଣୀ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ପ୍ରଯାଗେ ଲଲିତା ପ୍ରୋକ୍ତା କାମୁକୀ ଗନ୍ଧମାଦନେ । ମାନସେ କୁମୁଦା ପ୍ରୋକ୍ତା ଦକ୍ଷିଣେ ଚୋତ୍ତରେ ତଥା
ପ୍ରୟାଗରେ ସେ ଲଳିତା ଭାବେ ଜଣାଶୁନା; ଗନ୍ଧମାଦନରେ କାମୁକୀ ଭାବେ; ମାନସରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦୁଇଠିରେ ସେ କୁମୁଦା ଭାବେ ପୂଜିତ।
ଵିଶ୍ଵକାମା ଭଗଵତୀ ଵିଶ୍ଵକାମପ୍ରପୂରଣୀ । ଗୋମନ୍ତେ ଗୋମତୀ ଦେଵୀ ମନ୍ଦରେ କାମଚାରିଣୀ
ବିଶ୍ୱକାମା ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଗୋମନ୍ତରେ ସେ ଗୋମତୀ ଦେବୀ; ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ କାମଚାରିଣୀ ଭାବେ ପୂଜିତ।
ମଦୋତ୍କଟା ଚୈତ୍ରରଥେ ଜଯନ୍ତୀ ହସ୍ତିନାପୁରେ । ଗୌରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା କାନ୍ଯକୁବ୍ଜେ ରମ୍ଭା ତୁ ମଲଯାଚଲେ
ଚୈତ୍ରରଥରେ ସେ ମଦୋତ୍କଟା ଭାବେ; ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଜୟନ୍ତୀ; କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ଗୌରୀ; ମଲୟାଚଳରେ ରମ୍ଭା ଭାବେ ପୂଜିତ।
ଏକାମ୍ରପୀଠେ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୀ ସା କୀର୍ତିମତ୍ଯପି । ଵିଶ୍ଵେ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ପ୍ରାହୁଃ ପୁରୁହୂତାଂ ଚ ପୁଷ୍କରେ
ଏକାମ୍ର ପୀଠରେ ସେ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ; ବିଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ; ପୁଷ୍କରରେ ପୁରୁହୂତା ଭାବେ ଜଣାଶୁନା।
କେଦାରପୀଠେ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୀ ସନ୍ମାର୍ଗଦାଯିନୀ । ମନ୍ଦା ହିମଵତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଗୋକର୍ଣେ ଭଦ୍ରକର୍ଣିକା
କେଦାର ପୀଠରେ ସେ ସନ୍ମାର୍ଗଦାୟିନୀ; ହିମାଳୟର ପଛଦିଗରେ ମନ୍ଦା; ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣିକା ଭାବେ ପୂଜିତ।