ଦେଵୀପୀଠଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତତସ୍ତେ ତୁ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ହିମାଚଲତଟାଶ୍ରଯାଃ । ମାଯାବୀଜଜପାସକ୍ତାସ୍ତପଶ୍ଚେରୁଃ ସମାହିତାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ସେମାନେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହି, ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲିନ ହୋଇ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଧ୍ଯାଯତାଂ ପରମାଂ ଶକ୍ତିଂ ଲକ୍ଷଵର୍ଷାଣ୍ଯଭୂନ୍ନୃପ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ଦେଵୀ ସା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଦଦୌ
ସେମାନେ ପରମ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ତାପରେ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଲେ।
ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଚତୁର୍ବାହୁସ୍ତ୍ରିଲୋଚନା । କରୁଣାରସସମ୍ପୂର୍ଣା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ
ସେ ଚାରିଟି ହାତରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ଵର ଓ ଅଭୟ ଧରିଥିଲେ; ତିନିଟି ଆଖି, କରୁଣାର ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଚିତ୍ତାନନ୍ଦ ରୂପିଣୀ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ସର୍ଵଜନନୀଂ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁନଯୋଽମଲାଃ । ନମସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପାଯୈ ଵୈଶ୍ଵାନରସୁମୂର୍ତଯେ
ସମସ୍ତ ଜନନୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରିଣୀ, ବିଶ୍ୱାଗ୍ନି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର।'
ନମସ୍ତେଜସରୂପାଯୈ ସୁତ୍ରାତ୍ମଵପୁଷେ ନମଃ । ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେ ଲିଙ୍ଗଦେହା ଓତପ୍ରୋତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ତୁମେ ତେଜର ରୂପ, ସୃଷ୍ଟିର ସୂତ୍ର ଶରୀର; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତୁମରେ ବିଲିନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଵରୂପାଯୈ ନମୋଽଵ୍ଯାକୃତମୂର୍ତଯେ । ନମଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ସ୍ଵରୂପାଯୈ ନମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତଯେ
ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି, ସାକ୍ଷାତ୍ ରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତି; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନମସ୍ତେ ସର୍ଵରୂପାଯୈ ସର୍ଵ ଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମମୂର୍ତଯେ । ଇତି ସ୍ତୁତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀଂ ଭକ୍ତିଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରିଣୀ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟର ମୂଳ ତୁମେ; ଏଭଳି ଭକ୍ତିଭାବରେ କଣ୍ଠ ଭରି, ସେମାନେ ଜଗତ୍ ଜନନୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ପ୍ରଣେମୁଶ୍ଚରଣାଂଭୋଜଂ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ମୁନଯୋଽମଲାଃ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ସା ଦେଵୀ ପ୍ରୋଵାଚ ପିକଭାଷିଣୀ
ଦକ୍ଷ ଆଦି ପବିତ୍ର ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବୀ କୋଇଲିର ଭଳି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ଵରଂ ବ୍ରୂତ ମହାଭାଗା ଵରଦାହଂ ସଦା ମତା । ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରଵିଷ୍ଣ୍ଵୋସ୍ତନୋଃ ଶମମ୍
‘ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ; ମୁଁ ସଦା ଵରଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ।’ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ହରି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହର ଶାନ୍ତି ଚାହିଲେ।
ତଯୋସ୍ତଚ୍ଛକ୍ତିଲାଭଂ ଚ ଵଵ୍ରିରେ ନୃପସତ୍ତମ । ଦକ୍ଷୋଽଥ ପୁନରପ୍ଯାହ ଜନ୍ମ ଦେଵି କୁଲେ ମମ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ମିଳିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ତାପରେ ଦକ୍ଷ ପୁଣି କହିଲେ, 'ମା, ତୁମେ ମୋର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନିଅ।'
ଭଵେତ୍ତଵାମ୍ବ ଯେନାହଂ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେ ଇତି । ଜପଂ ଧ୍ଯାନଂ ତଥା ପୂଜାଂ ସ୍ଥାନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
‘ମା, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇପାରିବି।’ ସେ ତଥା ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵଦ ମେ ପରମେଶାନି ସ୍ଵମୁଖେନୈଵ କେଵଲମ୍ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ - ମଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯୋରଵମାନାଚ୍ଚ ଜାତାଵସ୍ଥା ତଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ
‘ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତୁମ ମୁଖରୁ ମୋତେ କେବଳ ଏହି କଥା କୁହ।’ ଦେବୀ କହିଲେ — ‘ମୋ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାରୁ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା।’
ନୈତାଦୃଶଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯୋ ମେଽପରାଧଃ କଦାଚନ । ଅଧୁନା ମତ୍କୃପାଲେଶାଚ୍ଛରୀରେ ସ୍ଵସ୍ଥତା ତଯୋଃ
‘ମୋତେ ଏପରି ଅପରାଧ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ କୃପାର ଅଂଶରେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେବ।’
ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ତେ ଶକ୍ତୀ ତ୍ଵଦ୍ଗୃହେ କ୍ଷୀରସାଗରେ । ଜନିଷ୍ଯତସ୍ତତ୍ର ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତଃ ପ୍ରେରିତେ ମଯା
‘ତୁମ ଘରେ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ, ତୁମ ଶକ୍ତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ; ସେଠାରେ, ମୋ ଚେତନାରେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ।’
ମାଯାବୀଜଂ ହି ମନ୍ତ୍ରୋ ମେ ମୁଖ୍ଯଃ ପ୍ରିଯକରଃ ସଦା । ଧ୍ଯାନଂ ଵିରାଟ୍ସ୍ଵରୂପଂ ମେଽଥଵା ତ୍ଵତ୍ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ମୋର ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟକର। ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ମୋର ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେହ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦେଖୁଛ, ସେଠି ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କର।
ସଚ୍ଚିଦାନଂଦରୂପଂ ଵା ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ମମ । ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସର୍ଵଦା ଚାହଂ ପୂଜ୍ଯା ଧ୍ଯେଯା ଚ ସର୍ଵଦା
ସତ୍ୟ, ଚିତ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦର ରୂପ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଅବସ୍ଥାନ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ମୋତେ ପୂଜିବା ଓ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ମଣିଦ୍ଵୀପାଧିଵାସିନୀ । ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପୁନରାଯଯୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କହି ମଣିଦ୍ୱୀପରେ ବସୁଥିବା ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣେ ସର୍ଵଵୃତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସୁରାଦରାତ୍ । ହରୋ ହରିଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଥୌ ତୌ ସ୍ଵସ୍ଵକାର୍ଯକ୍ଷମୌ ନୃପ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ କହିଲେ। ହେ ରାଜା, ହର ଓ ହରି ଦୁଇଁଜଣେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ପୁନି ସ୍ଥିର ଓ ସକ୍ଷମ ହେଲେ।
ଜାତୌ ପରାମ୍ବାକୃପଯା ଗର୍ଵେଣ ରହିତୌ ତଦା । କଦାଚିତଦଥ କାଲେ ତୁ ମହଃ ଶାକ୍ତମଵାତରତ୍
ପରାମ୍ବାଙ୍କ କୃପାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ଅହଂକାର ରହିତ ଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ମହା ଶାକ୍ତ ମହିମା ଅବତରିଲା।
ଦକ୍ଷଦେହେ ମହାରାଜ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେଽପ୍ଯୁତ୍ସଵୋଽଭଵତ୍ । ଦେଵାଃ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ହେ ରାଜା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କରିଲେ।
ନେଦୁର୍ଦୁନ୍ଦୁଭଯଃ ସ୍ଵର୍ଗେ କରକୋଣାହତା ନୃପ । ମନାଂସ୍ଯାସନ୍ପ୍ରସନ୍ନାନି ସାଧୂନାମମଲାତ୍ମନାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବମାନେ ତାଲ ମାରି ଦୁନ୍ଦୁଭି ବଜାଇଲେ, ହେ ରାଜା। ଶୁଭ୍ର ମନ ଥିବା ସାଧୁମାନେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ସରିତୋ ମାର୍ଗଵାହିନ୍ଯଃ ସୁପ୍ରଭୋଽଭୂଦ୍ଦିଵାକରଃ । ମଙ୍ଗଲାଯାଂ ତୁ ଜାତାଯାଂ ଜାତଂ ସର୍ଵତ୍ର ମଙ୍ଗଲମ୍
ନଦୀମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ବହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ସମସ୍ତଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ହେଲା।
ତସ୍ଯା ନାମ ସତୀଂ ଚକ୍ରେ ସତ୍ଯତ୍ଵାତ୍ପରସଂଵିଦଃ । ଦଦୌ ପୁନଃ ଶିଵାଯାଥ ତସ୍ଯ ଶକ୍ତିସ୍ତୁ ଯାଭଵତ୍
ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପର ସତ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ 'ସତୀ' ନାମ ଦିଆଗଲା। ପୁଣି ତିନି ଶିବଙ୍କ ଶକ୍ତି ହେଲେ।
ସା ପୁନର୍ଜ୍ଵଲନେ ଦଗ୍ଧା ଦୈଵଯୋଗାନ୍ମନୋର୍ନୃପ । ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - ଅନର୍ଥକରମେତତ୍ତେ ଶ୍ରାଵିତଂ ଵଚନଂ ମୁନେ
ସେ ପୁଣି ଦେବ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନୁଙ୍କ ସମୟରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଗଲେ। ଜନମେଜୟ କହିଲେ — ମୁନି, ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ଘଟଣା ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଏତାଦୃଶଂ ମହଦ୍ଵସ୍ତୁ କଥଂ ଦଗ୍ଧଂ ହୁତାଶନେ । ଯନ୍ନାମସ୍ମରଣାନ୍ନୃଣାଂ ସଂସାରାଗ୍ନିଭଯଂ ନ ହି
ଏପରି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କଲେ ଲୋକମାନେ ସଂସାର ଅଗ୍ନିର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ କିପରି ହୋମ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଗଲେ?
କେନ କର୍ମଵିପାକେନ ମନୋର୍ଦଗ୍ଧଂ ତଦେଵ ହି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ସତୀଦାଯସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମନୁଙ୍କ କଣ କର୍ମ ଫଳରେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦହିଗଲେ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜା, ପୁରୁଣା ଘଟଣା ଓ ସତୀଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗର କାରଣ ଶୁଣ।
କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵାସା ଗତୋ ଜାମ୍ବୂନଦେଶ୍ଵରୀମ୍ । ଦଦର୍ଶ ଦେଵୀଂ ତତ୍ରାସୌ ମାଯାବୀଜଂ ଜଜାପ ସଃ
କେବେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଜାମ୍ବୁନାଦ ଦେଶର ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ଦେଵେଶୀ ନିଜକଣ୍ଠଗତାଂ ସ୍ରଜମ୍ । ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରମରସଂସକ୍ତାଂ ମକରନ୍ଦମଦାକୁଲାମ୍
ତାପରେ, ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ଗଳାରୁ ଏକ ମାଳା କାଢ଼ିଲେ, ଯାହା ଫୁଲର ମଧୁରେ ମତ୍ତ ଭୃଙ୍ଗମାନେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଦଦୌ ପ୍ରସାଦଭୂତାଂ ତାଂ ଜଗ୍ରାହ ଶିରସା ମୁନିଃ । ତତୋ ନିର୍ଗତ୍ଯ ତରସା ଵ୍ଯୋମମାର୍ଗେଣ ତାପସଃ
ସେଇ ମାଳାକୁ ଦେବୀ ଦୟାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେଲେ, ଋଷି ଶିର ନମାଇ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଆଜଗାମ ସ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଦକ୍ଷଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସତୀପିତା । ସନ୍ଦର୍ଶନାର୍ଥମମ୍ବାଯା ନନାମ ଚ ସତୀପଦେ
ସେ ଯେଉଁଠି ସତୀଙ୍କ ପିତା ଦକ୍ଷ ବସିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମା'ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସତୀଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ।