ନିମିତ୍ତଂ ନୈଵ ଜାନେଽହଂ କଥଂ କାର୍ଯା ପ୍ରତିକ୍ରିଯା । ଇତି ଚିନ୍ତାତୁରୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଦଧ୍ଯୌ ମୀଲିତଲୋଚନଃ
'ମୁଁ କାରଣ ଜାଣେନି, କିପରି ଏହାର ଉପାୟ କରିବି ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି, ସେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ପରାଶକ୍ତିପ୍ରକୋପାତ୍ତୁ ଜାତମେତଦିତି ସ୍ମ ହ । ଜାନଂସ୍ତଦା ସାଵଧାନଃ ପଦ୍ମଜୋଽଭୂନ୍ନୃପୋତ୍ତମ
ତାପରେ, ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଏହି ଦୁଃଖ ହୋଇଛି ବୋଲି ବୁଝି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ସଚେତନ ହେଲେ, ରାଜା।
ତତସ୍ତଯୋଶ୍ଚ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵାଽକରୋତ୍ତଦା । ସ୍ଵଶକ୍ତେଶ୍ଚ ପ୍ରଭାଵେଣ କିଯତ୍କାଲଂ ତପୋନିଧିଃ
ତାପରେ, କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କାମ ନିଜେ କଲେ, ତପସ୍ଵୀ।
ତତସ୍ତଯୋସ୍ତୁ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ମନ୍ଵାଦୀନ୍ସ୍ଵସୁତାନଥ । ଆହ୍ଵଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସନକାଦୀଂଶ୍ଚ ସତ୍ଵରଃ
ତାପରେ, ସେମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତେଭ୍ଯଃ ସନ୍ନତେଭ୍ଯସ୍ତପୋନିଧିଃ । କାର୍ଯାସକ୍ତୋଽହମଧୁନା ତପଃ କର୍ତୁଂ ନ ଚ କ୍ଷମଃ
ସେମାନେ ଶିର ନମାଇଥିବାବେଳେ, ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ତପସ୍ୟା କରିପାରିବି ନାହିଁ।'
ପରାଶକ୍ତେସ୍ତୁ ତୋଷାର୍ଥଂ ଜଗଦ୍ଭାରଯୁତୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ଶିଵଵିଷ୍ଣୂ ଚ ଵିକ୍ଷିପ୍ତୌ ପରାଶକ୍ତିପ୍ରକୋପତଃ
'ପରାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ଜଗତର ଭାର ବହୁଛି; ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ପରମାଂ ଶକ୍ତିଂ ଯୂଯଂ ସନ୍ତୋଷଯନ୍ତ୍ଵଥ । ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ତପଃ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଯୁତାଃ
ସେହିଠାରୁ, ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ପରମ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର।
ଯଥା ତୌ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତୌ ଚ ସ୍ଯାତ ଶକ୍ତିଯୁତାଵପି ାଂ। ତଥା କୁରୁତ ମତ୍ପୁତ୍ରା ଯଶୋଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵେଦ୍ଧି ଵଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି, ଏହିପରି କର, ମୋ ପୁଅମାନେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ିବ।
କୁଲେ ଯସ୍ଯ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ମ ତଯୋଃ ଶକ୍ତ୍ଯୋସ୍ତୁ ତତ୍କୁଲମ୍ । ପାଵଯେଜ୍ଜଗତୀଂ ସର୍ଵାଂ କୃତକୃତ୍ଯଂ ସ୍ଵଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେହି କୁଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଵନାନ୍ତରେ । ରିରାଧଯିଷଵଃ ସର୍ଵେ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ଵିମଲାନ୍ତରାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ପିତାମହଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦକ୍ଷ ଆଦି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପବନକୁ ଯାଇ, ଉପାସନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଦେଵୀପୀଠଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତତସ୍ତେ ତୁ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ହିମାଚଲତଟାଶ୍ରଯାଃ । ମାଯାବୀଜଜପାସକ୍ତାସ୍ତପଶ୍ଚେରୁଃ ସମାହିତାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ସେମାନେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହି, ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲିନ ହୋଇ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଧ୍ଯାଯତାଂ ପରମାଂ ଶକ୍ତିଂ ଲକ୍ଷଵର୍ଷାଣ୍ଯଭୂନ୍ନୃପ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ଦେଵୀ ସା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଦଦୌ
ସେମାନେ ପରମ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ତାପରେ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଲେ।
ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଚତୁର୍ବାହୁସ୍ତ୍ରିଲୋଚନା । କରୁଣାରସସମ୍ପୂର୍ଣା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ
ସେ ଚାରିଟି ହାତରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ଵର ଓ ଅଭୟ ଧରିଥିଲେ; ତିନିଟି ଆଖି, କରୁଣାର ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଚିତ୍ତାନନ୍ଦ ରୂପିଣୀ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ସର୍ଵଜନନୀଂ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁନଯୋଽମଲାଃ । ନମସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପାଯୈ ଵୈଶ୍ଵାନରସୁମୂର୍ତଯେ
ସମସ୍ତ ଜନନୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରିଣୀ, ବିଶ୍ୱାଗ୍ନି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର।'
ନମସ୍ତେଜସରୂପାଯୈ ସୁତ୍ରାତ୍ମଵପୁଷେ ନମଃ । ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେ ଲିଙ୍ଗଦେହା ଓତପ୍ରୋତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ତୁମେ ତେଜର ରୂପ, ସୃଷ୍ଟିର ସୂତ୍ର ଶରୀର; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତୁମରେ ବିଲିନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଵରୂପାଯୈ ନମୋଽଵ୍ଯାକୃତମୂର୍ତଯେ । ନମଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ସ୍ଵରୂପାଯୈ ନମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତଯେ
ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି, ସାକ୍ଷାତ୍ ରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତି; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନମସ୍ତେ ସର୍ଵରୂପାଯୈ ସର୍ଵ ଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମମୂର୍ତଯେ । ଇତି ସ୍ତୁତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀଂ ଭକ୍ତିଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରିଣୀ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟର ମୂଳ ତୁମେ; ଏଭଳି ଭକ୍ତିଭାବରେ କଣ୍ଠ ଭରି, ସେମାନେ ଜଗତ୍ ଜନନୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ପ୍ରଣେମୁଶ୍ଚରଣାଂଭୋଜଂ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ମୁନଯୋଽମଲାଃ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ସା ଦେଵୀ ପ୍ରୋଵାଚ ପିକଭାଷିଣୀ
ଦକ୍ଷ ଆଦି ପବିତ୍ର ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବୀ କୋଇଲିର ଭଳି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ଵରଂ ବ୍ରୂତ ମହାଭାଗା ଵରଦାହଂ ସଦା ମତା । ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରଵିଷ୍ଣ୍ଵୋସ୍ତନୋଃ ଶମମ୍
‘ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ; ମୁଁ ସଦା ଵରଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ।’ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ହରି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହର ଶାନ୍ତି ଚାହିଲେ।
ତଯୋସ୍ତଚ୍ଛକ୍ତିଲାଭଂ ଚ ଵଵ୍ରିରେ ନୃପସତ୍ତମ । ଦକ୍ଷୋଽଥ ପୁନରପ୍ଯାହ ଜନ୍ମ ଦେଵି କୁଲେ ମମ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ମିଳିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ତାପରେ ଦକ୍ଷ ପୁଣି କହିଲେ, 'ମା, ତୁମେ ମୋର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନିଅ।'
ଭଵେତ୍ତଵାମ୍ବ ଯେନାହଂ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେ ଇତି । ଜପଂ ଧ୍ଯାନଂ ତଥା ପୂଜାଂ ସ୍ଥାନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
‘ମା, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇପାରିବି।’ ସେ ତଥା ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵଦ ମେ ପରମେଶାନି ସ୍ଵମୁଖେନୈଵ କେଵଲମ୍ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ - ମଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯୋରଵମାନାଚ୍ଚ ଜାତାଵସ୍ଥା ତଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ
‘ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତୁମ ମୁଖରୁ ମୋତେ କେବଳ ଏହି କଥା କୁହ।’ ଦେବୀ କହିଲେ — ‘ମୋ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାରୁ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା।’
ନୈତାଦୃଶଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯୋ ମେଽପରାଧଃ କଦାଚନ । ଅଧୁନା ମତ୍କୃପାଲେଶାଚ୍ଛରୀରେ ସ୍ଵସ୍ଥତା ତଯୋଃ
‘ମୋତେ ଏପରି ଅପରାଧ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ କୃପାର ଅଂଶରେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେବ।’
ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ତେ ଶକ୍ତୀ ତ୍ଵଦ୍ଗୃହେ କ୍ଷୀରସାଗରେ । ଜନିଷ୍ଯତସ୍ତତ୍ର ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତଃ ପ୍ରେରିତେ ମଯା
‘ତୁମ ଘରେ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ, ତୁମ ଶକ୍ତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ; ସେଠାରେ, ମୋ ଚେତନାରେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ।’
ମାଯାବୀଜଂ ହି ମନ୍ତ୍ରୋ ମେ ମୁଖ୍ଯଃ ପ୍ରିଯକରଃ ସଦା । ଧ୍ଯାନଂ ଵିରାଟ୍ସ୍ଵରୂପଂ ମେଽଥଵା ତ୍ଵତ୍ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ମୋର ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟକର। ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ମୋର ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେହ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦେଖୁଛ, ସେଠି ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କର।
ସଚ୍ଚିଦାନଂଦରୂପଂ ଵା ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ମମ । ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସର୍ଵଦା ଚାହଂ ପୂଜ୍ଯା ଧ୍ଯେଯା ଚ ସର୍ଵଦା
ସତ୍ୟ, ଚିତ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦର ରୂପ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଅବସ୍ଥାନ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ମୋତେ ପୂଜିବା ଓ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ମଣିଦ୍ଵୀପାଧିଵାସିନୀ । ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପୁନରାଯଯୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କହି ମଣିଦ୍ୱୀପରେ ବସୁଥିବା ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣେ ସର୍ଵଵୃତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସୁରାଦରାତ୍ । ହରୋ ହରିଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଥୌ ତୌ ସ୍ଵସ୍ଵକାର୍ଯକ୍ଷମୌ ନୃପ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ କହିଲେ। ହେ ରାଜା, ହର ଓ ହରି ଦୁଇଁଜଣେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ପୁନି ସ୍ଥିର ଓ ସକ୍ଷମ ହେଲେ।
ଜାତୌ ପରାମ୍ବାକୃପଯା ଗର୍ଵେଣ ରହିତୌ ତଦା । କଦାଚିତଦଥ କାଲେ ତୁ ମହଃ ଶାକ୍ତମଵାତରତ୍
ପରାମ୍ବାଙ୍କ କୃପାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ଅହଂକାର ରହିତ ଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ମହା ଶାକ୍ତ ମହିମା ଅବତରିଲା।
ଦକ୍ଷଦେହେ ମହାରାଜ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେଽପ୍ଯୁତ୍ସଵୋଽଭଵତ୍ । ଦେଵାଃ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ହେ ରାଜା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କରିଲେ।