ନାତଃ ପରତରଂ ଲୋକେ କ୍ଵଚିଦାଶ୍ଚର୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାସକ୍ତଃ ପଣ୍ଡିତଃ ପରିଗୀଯତେ
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତରେ କିଛି ନାହିଁ: ପୁଅ, ଜନନୀ ଓ ଘରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ବାଧ୍ଯତେ ଯଃ ସଂସାରେ ନରୋ ମାଯାଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ସ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ଚ ମେଧାଵୀ ଶାସ୍ତ୍ରପାରଂ ଗତୋ ହି ସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ସେ ମେଧାବୀ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର୍ଥକ ଜ୍ଞାନୀ।
କିଂ ଵୃଥାଧ୍ଯଯନେନାତ୍ର ଦୃଢବନ୍ଧକରେଣ ଚ । ପଠିତଵ୍ଯଂ ତଦେଵାଶୁ ମୋଚଯେଦ୍ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ଏଠାରେ ଅର୍ଥହୀନ ପାଠ ପଢିଲେ କଣ ଉପକାର? ଏହା ତ ବନ୍ଧନକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ। ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ, ସେଇ ପାଠକୁ ଶୀଘ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଗହ୍ଣାତି ପୁରୁଷଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଗୃହଂ ତେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । କ୍ଵ ସୁଖଂ ବନ୍ଧନାଗାରେ ତେନ ଭୀତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ପିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକକୁ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଘର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବନ୍ଧନର କାରାଗାରରେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳିବ? ଏହିକାରଣରୁ, ପିତା, ମୁଁ ଭୟଭୀତ।
ଯେଽବୁଧା ମନ୍ଦମତଯୋ ଵିଧିନା ମୁଷିତାଶ୍ଚ ଯେ । ତେ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ପୁନର୍ବନ୍ଧଂ ଵିଶନ୍ତ୍ଯୁତ
ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମନ୍ଦମତି ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧୋକାଖାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନ ଗୃହଂ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ବନ୍ଧନେ ନ ଚ କାରଣମ୍ । ମନସା ଯୋ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଘର କୌଣସି କାରାଗାର ନୁହେଁ, ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମନରେ ମୁକ୍ତ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନ୍ଯାଯାଗତଧନଃ କୁର୍ଵନ୍ଵେଦୋକ୍ତଂ ଵିଧିଵତ୍କ୍ରମାତ୍ । ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯେତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ସତ୍ଯଵାକ୍ ଶୁଚିଃ
ଯିଏ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ବେଦ ଆଦି ନିୟମ ମାନି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସତ୍ୟ କହେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହେ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତିଶ୍ଚୈଵ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଵ୍ରତସ୍ଥିତଃ । ଗୃହସ୍ଥଂ ସମୁପାସନ୍ତେ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତିକ୍ରମେ ସଦା
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସନ୍ୟାସୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଏବଂ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାମାନେ ସଦା ବିକାଳ ପରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଚାନ୍ନଦାନେନ ଵାଚା ସୂନୃତଯା ତଥା । ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ଧର୍ମସ୍ଥା ଗୃହାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ
ଯେମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଅନ୍ନଦାନରେ, ମିଠା କଥାରେ ଏବଂ ଉଦାରତାରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି।
ଗୃହାଶ୍ରମାତ୍ପରୋ ଧର୍ମୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଚ ଵୈ ଶ୍ରୁତଃ । ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିରାଚାର୍ଯୈର୍ଜ୍ଞାନିଭିଃ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇନି, ଶୁଣାଯାଇନି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି।
କିମସାଧ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଵେଦୋକ୍ତାନି ଚ କୁର୍ଵତଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ସଜ୍ଜନ୍ମ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵାଞ୍ଛତି ତଦ୍ଭଵେତ୍
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ବେଦ ଆଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ? ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ—ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ମିଳେ।
ଆଶ୍ରମାଦାଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ଧର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଂ ସମାଧାଯ କୁରୁ କର୍ମାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହିକାରଣରୁ, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାମ କର।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସୁତ । ପୁତ୍ରମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସଂଯୋଜ୍ଯ ଚ ଗୃହାଶ୍ରମେ
ହେ ପୁତ୍ର, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କର। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କୁ ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥାପନ କର।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଗୃହଂ ଵନଂ ଗତ୍ଵା କର୍ତାସି ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମଂ କୃତ୍ଵା ସଂନ୍ଯାସଂ ଚ ତତଃ ପରମ୍
ଘର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହେବା ଓ ତା'ପରେ ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମହାଭାଗ ମାଦକାନି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଅଦାରସ୍ଯ ଦୁରନ୍ତାନି ପଞ୍ଚୈଵ ମନସା ସହ
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମଦକର, ଓ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଏକାସାଥି ରଖିବା ବିନା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାରାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ତଜ୍ଜଯାଯ ମହାମତେ । ଵାର୍ଧକେ ତପ ଆତିଷ୍ଠେଦିତି ଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତଂ ଵଚଃ
ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଭାଗ ତପଃ କୃତ୍ଵାତିଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିରାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଉପବାସ ରହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିଲେ।
ମୋହିତଶ୍ଚ ମହାତେଜା ଵନେ ମେନକଯା ସ୍ଥିତଃ । ଶକୁନ୍ତଲା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ପୁତ୍ରୀ ତଦ୍ଵୀର୍ଯଜା ଶୁଭା
ସେ ମହାତ୍ମା ଅରଣ୍ୟରେ ମେନକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେଉଠି ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟା ଶକୁନ୍ତଳା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାଶସୁତାଂ କାଲୀଂ ପିତା ମମ ପରାଶରଃ । କାମବାଣାର୍ଦିତଃ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ଜଗ୍ରାହୋଡୁପେ ସ୍ଥିତଃ
ମୋର ପିତା ପରାଶର ମାଛ ଧରୁଥିବା ଝିଅ କାଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନୌକା ପାଖରେ ଧରିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ଵସୁତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଞ୍ଚବାଣପ୍ରପୀଡିତଃ । ଧାଵମାନଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଶ୍ଚ ନିଵାରିତଃ
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପାଞ୍ଚଟି କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି କଲ୍ଯାଣ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ହିତମ୍ । କୁଲଜାଂ କନ୍ଯକାଂ ଵୃତ୍ଵା ଵେଦମାର୍ଗଂ ସମାଶ୍ରଯ
ତେଣୁ ହେ କଳ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ମୋର କଥା ଶୁଣି ଉପକାର କର। ଏକ ଭଲ ବଂଶର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଧର୍ମର ପଥକୁ ଅନୁସର।
ଶୁକଵୈରାଗ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାହଂ ଗୃହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଦୁଃଖଦଂ ସର୍ଵଦା ପିତଃ । ଵାଗୁରାସଦୃଶଂ ନିତ୍ଯଂ ବନ୍ଧନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ମୁଁ ଘର ଘଠିବି ନାହିଁ, ବାପା, କାରଣ ଏହା ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସବୁ ଜୀବଙ୍କୁ ଝାଲିରେ ପକାଇ ରଖିଥିବା ପାଖା ପରି।
ଧନଚିନ୍ତାତୁରାଣାଂ ହି କ୍ଵ ସୁଖଂ ତାତ ଦୃଶ୍ଯତେ । ସ୍ଵଜନୈଃ ଖଲୁ ପୀଡ୍ଯନ୍ତେ ନିର୍ଧନା ଲୋଲୁପା ଜନାଃ
ଧନ ନେଇ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ବାପା? ଲୋଭୀମାନେ ଗରିବମାନୋଁକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ନ ସୁଖୀ ତାଦୃଗ୍ଯାଦୃଶୋ ଭିକ୍ଷୁନିଃସ୍ପୃହଃ । କୋଽନ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିହ ସଂସାରେ ତ୍ରିଲୋକୀଵିଭଵେ ସତି
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି, ନିର୍ଲୋଭ ସନ୍ୟାସୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ତିନି ଲୋକର ସମ୍ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଉ କିଏ ସୁଖୀ ହେବ?
ତପନ୍ତଂ ତାପସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଘଵା ଦୁଃଖିତୋଽଭଵତ୍ । ଵିଘ୍ନାନ୍ବହୁଵିଧାନସ୍ଯ କରୋତି ଚ ଦିଵସ୍ପତିଃ
ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦେଖି ମଘବାନ୍ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସ୍ୱର୍ଗର ଓ ଲୋକପତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବାଧା ତିଆରି କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାପି ନ ସୁଖୀ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମନୋରମାମ୍ । ଖେଦଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସତତଂ ସଂଗ୍ରାମୈରସୁରୈଃ ସହ
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ମନୋରମା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସବୁବେଳେ ଦାନବମାନୋଁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
କରୋତି ଵିପୁଲାନ୍ଯତ୍ନାଂସ୍ତପଶ୍ଚରତି ଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ରମାପତିରପି ଶ୍ରୀମାନ୍କସ୍ଯାସ୍ତି ଵିପୁଲଂ ସୁଖମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାଥ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତେଣୁ କାହା ପାଖରେ ବଡ଼ ସୁଖ ଅଛି?
ଶଙ୍କରୋଽପି ସଦା ଦୁଃଖୀ ଭଵତ୍ଯେଵ ଚ ଵେଦ୍ମ୍ଯହମ୍ । ତପଶ୍ଚର୍ଯାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣୋ ଦୈତ୍ଯଯୁଦ୍ଧକରଃ ସଦା
ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖିତ, ଏହି କଥା ମୁଁ ଜାଣେ। ସେ ସବୁବେଳେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦାନବମାନୋଁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
କଦାଚିନ୍ନ ସୁଖୀ ଶେତେ ଧନଵାନପି ଲୋଲୁପଃ । ନିର୍ଧନସ୍ତୁ କଥଂ ତାତ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ
ଧନୀ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ କେବେ ମଧୁର ନିଦ୍ରା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ, ବାପା, ଗରିବ ମଣିଷ କିପରି ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ଜାନନ୍ନପି ମହାଭାଗ ପୁତ୍ରଂ ଵା ଵୀର୍ଯସମ୍ଭଵମ୍ । ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯସି ମହାଘୋରେ ସଂସାରେ ଦୁଃଖଦେ ସଦା
ମହାଭାଗ, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ପୁଅ ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତଥାପି ତୁମେ ତାକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ ସଂସାରକୁ ଦେଇଦେବ।