ଅଯୋନିଜୋଽହଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଯୋନୌ ମେ କୀଦୃଶୀ ମତିଃ । ନ ଵାଞ୍ଛାମ୍ଯହମଗ୍ରେଽପି ଯୋନାଵେଵ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନି, ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି; ଗର୍ଭ ପ୍ରତି ମୋର କେଉଁ ଆସକ୍ତି ହେବ? ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଵିଟ୍ସୁଖଂ କିମୁ ଵାଞ୍ଛାମି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽତ୍ମସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଆତ୍ମାରାମଶ୍ଚ ଭୂଯୋଽପି ନ ଭଵତ୍ଯତିଲୋଲୁପଃ
ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ ଛାଡ଼ି, ମଳର ସୁଖ କାହିଁକି ଚାହିବି? ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ କେବେ ବେସମ୍ଭଳ ଲୋଭୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରଥମଂ ପଠିତା ଵେଦା ମଯା ଵିସ୍ତାରିତାଶ୍ଚ ତେ । ହିଂସାମଯାସ୍ତେ ପତିତାଃ କର୍ମମାର୍ଗପ୍ରଵର୍ତକାଃ
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ବେଦ ପଢ଼ିଥିଲି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଂସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କର୍ମର ପଥକୁ ଦେଖାଏ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ଗୁରୁଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୋଽପି ମଗ୍ନୋ ଗୃହାର୍ଣଵେ । ଅଵିଦ୍ଯାଗ୍ରସ୍ତହୃଦଯଃ କଥଂ ତାରଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ମିଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରେ ହୃଦୟ ଆବୃତ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ?
ରୋଗଗ୍ରସ୍ତୋ ଯଥା ଵୈଦ୍ଯଃ ପରରୋଗଚିକିତ୍ସକଃ । ତଥା ଗୁରୁର୍ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ମେ ଗୃହସ୍ଥୋଽଯଂ ଵିଡମ୍ବନା
ଯେପରି ରୋଗୀ ଡାକ୍ତର ଅନ୍ୟଙ୍କ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ସେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ।
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ଗୁରଵେ ତ୍ଵତ୍ସମୀପମୁପାଗତଃ । ତ୍ରାହି ମାଂ ତତ୍ତ୍ଵବୋଧେନ ଭୀତଂ ସଂସାରସର୍ପତଃ
ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ସଂସାର ନାଗରୁ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କର।
ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମହାଘୋରେ ଭ୍ରମଣଂ ନଭଚକ୍ରଵତ୍ । ନ ଚ ଵିଶ୍ରମଣଂ କ୍ଯାପି ସୂର୍ଯସ୍ଯେଵ ଦିଵାନିଶି
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ଘୁରାଣା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶରେ ଚଳାଣି ପରି; ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।
କିଂ ସୁଖଂ ତାତ ସଂସାରେ ନିଜତତ୍ତ୍ଵଵିଚାରଣାତ୍ । ମୂଢାନାଂ ସୁଖବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଵିଟ୍ସୁ କୀଟସୁଖଂ ଯଥା
ବାପା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ସଂସାରରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି? ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ସୁଖ ମଳରେ ପୋକାର ଆନନ୍ଦ ପରି।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସଂସାରେ ରାଗିଣଶ୍ଚ ଯେ । ତେଭ୍ଯଃ ପରୋ ନ ମୂର୍ଖୋଽସ୍ତି ସଧର୍ମା ଶ୍ଵାଶ୍ଵସୂକରୈଃ
ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ମୂର୍ଖଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ କୁକୁର, ଗଧା ଓ ଶୁଆଙ୍କ ସମାନ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧୀତ୍ଯ ଚ । ବଧ୍ଯତେ ଯଦି ସଂସାରେ କୋ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ମାନଵଃ
ଦୁର୍ଲଭ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା ରହିଯାଏ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?
ନାତଃ ପରତରଂ ଲୋକେ କ୍ଵଚିଦାଶ୍ଚର୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାସକ୍ତଃ ପଣ୍ଡିତଃ ପରିଗୀଯତେ
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତରେ କିଛି ନାହିଁ: ପୁଅ, ଜନନୀ ଓ ଘରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ବାଧ୍ଯତେ ଯଃ ସଂସାରେ ନରୋ ମାଯାଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ସ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ଚ ମେଧାଵୀ ଶାସ୍ତ୍ରପାରଂ ଗତୋ ହି ସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ସେ ମେଧାବୀ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର୍ଥକ ଜ୍ଞାନୀ।
କିଂ ଵୃଥାଧ୍ଯଯନେନାତ୍ର ଦୃଢବନ୍ଧକରେଣ ଚ । ପଠିତଵ୍ଯଂ ତଦେଵାଶୁ ମୋଚଯେଦ୍ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ଏଠାରେ ଅର୍ଥହୀନ ପାଠ ପଢିଲେ କଣ ଉପକାର? ଏହା ତ ବନ୍ଧନକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ। ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ, ସେଇ ପାଠକୁ ଶୀଘ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଗହ୍ଣାତି ପୁରୁଷଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଗୃହଂ ତେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । କ୍ଵ ସୁଖଂ ବନ୍ଧନାଗାରେ ତେନ ଭୀତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ପିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକକୁ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଘର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବନ୍ଧନର କାରାଗାରରେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳିବ? ଏହିକାରଣରୁ, ପିତା, ମୁଁ ଭୟଭୀତ।
ଯେଽବୁଧା ମନ୍ଦମତଯୋ ଵିଧିନା ମୁଷିତାଶ୍ଚ ଯେ । ତେ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ପୁନର୍ବନ୍ଧଂ ଵିଶନ୍ତ୍ଯୁତ
ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମନ୍ଦମତି ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧୋକାଖାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନ ଗୃହଂ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ବନ୍ଧନେ ନ ଚ କାରଣମ୍ । ମନସା ଯୋ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଘର କୌଣସି କାରାଗାର ନୁହେଁ, ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମନରେ ମୁକ୍ତ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନ୍ଯାଯାଗତଧନଃ କୁର୍ଵନ୍ଵେଦୋକ୍ତଂ ଵିଧିଵତ୍କ୍ରମାତ୍ । ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯେତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ସତ୍ଯଵାକ୍ ଶୁଚିଃ
ଯିଏ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ବେଦ ଆଦି ନିୟମ ମାନି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସତ୍ୟ କହେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହେ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତିଶ୍ଚୈଵ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଵ୍ରତସ୍ଥିତଃ । ଗୃହସ୍ଥଂ ସମୁପାସନ୍ତେ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତିକ୍ରମେ ସଦା
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସନ୍ୟାସୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଏବଂ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାମାନେ ସଦା ବିକାଳ ପରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଚାନ୍ନଦାନେନ ଵାଚା ସୂନୃତଯା ତଥା । ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ଧର୍ମସ୍ଥା ଗୃହାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ
ଯେମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଅନ୍ନଦାନରେ, ମିଠା କଥାରେ ଏବଂ ଉଦାରତାରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି।
ଗୃହାଶ୍ରମାତ୍ପରୋ ଧର୍ମୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଚ ଵୈ ଶ୍ରୁତଃ । ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିରାଚାର୍ଯୈର୍ଜ୍ଞାନିଭିଃ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇନି, ଶୁଣାଯାଇନି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି।
କିମସାଧ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଵେଦୋକ୍ତାନି ଚ କୁର୍ଵତଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ସଜ୍ଜନ୍ମ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵାଞ୍ଛତି ତଦ୍ଭଵେତ୍
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ବେଦ ଆଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କଣ ଅସାଧ୍ୟ? ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ—ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ମିଳେ।
ଆଶ୍ରମାଦାଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ଧର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଂ ସମାଧାଯ କୁରୁ କର୍ମାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହିକାରଣରୁ, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାମ କର।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସୁତ । ପୁତ୍ରମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସଂଯୋଜ୍ଯ ଚ ଗୃହାଶ୍ରମେ
ହେ ପୁତ୍ର, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କର। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କୁ ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥାପନ କର।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଗୃହଂ ଵନଂ ଗତ୍ଵା କର୍ତାସି ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମଂ କୃତ୍ଵା ସଂନ୍ଯାସଂ ଚ ତତଃ ପରମ୍
ଘର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହେବା ଓ ତା'ପରେ ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମହାଭାଗ ମାଦକାନି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଅଦାରସ୍ଯ ଦୁରନ୍ତାନି ପଞ୍ଚୈଵ ମନସା ସହ
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମଦକର, ଓ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଏକାସାଥି ରଖିବା ବିନା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାରାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ତଜ୍ଜଯାଯ ମହାମତେ । ଵାର୍ଧକେ ତପ ଆତିଷ୍ଠେଦିତି ଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତଂ ଵଚଃ
ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଭାଗ ତପଃ କୃତ୍ଵାତିଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିରାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଉପବାସ ରହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିଲେ।
ମୋହିତଶ୍ଚ ମହାତେଜା ଵନେ ମେନକଯା ସ୍ଥିତଃ । ଶକୁନ୍ତଲା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ପୁତ୍ରୀ ତଦ୍ଵୀର୍ଯଜା ଶୁଭା
ସେ ମହାତ୍ମା ଅରଣ୍ୟରେ ମେନକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେଉଠି ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟା ଶକୁନ୍ତଳା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାଶସୁତାଂ କାଲୀଂ ପିତା ମମ ପରାଶରଃ । କାମବାଣାର୍ଦିତଃ କନ୍ଯାଂ ତାଂ ଜଗ୍ରାହୋଡୁପେ ସ୍ଥିତଃ
ମୋର ପିତା ପରାଶର ମାଛ ଧରୁଥିବା ଝିଅ କାଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନୌକା ପାଖରେ ଧରିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ଵସୁତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଞ୍ଚବାଣପ୍ରପୀଡିତଃ । ଧାଵମାନଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଶ୍ଚ ନିଵାରିତଃ
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପାଞ୍ଚଟି କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ।