ସ୍ଵୋତ୍ତରୀଯୈଃ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଵିରଜସ୍କଂ ମହୀତଲମ୍ । ସୋଽଯଂ କପାଲସଂଲଗ୍ନେ ଘଟୀପଟନିରନ୍ତରେ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ନିଜ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଉଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୁଣ୍ଡମାଳା ପିନ୍ଧି, ଘଣ୍ଟିର ଅବିରତ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଘୁରୁଛନ୍ତି—
ମୃତନିର୍ମାଲ୍ଯସୂତ୍ରାନ୍ତର୍ଲଗ୍ନକେଶସୁଦାରୁଣେ । ଵସାନିଷ୍ପନ୍ଦସଂଶୁଷ୍କମହାପଟଲମଣ୍ଡିତେ
ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ମାଳା, ତାହାର ଭିତରେ ଜଡି ଚୁଲି, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଚର୍ମରେ ମୁଣ୍ଡିଥିବା ମହାବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—
ଭସ୍ମାଙ୍ଗାରାର୍ଧଦଗ୍ଧାସ୍ଥିମଜ୍ଜାସଂଘଟ୍ଟଭୀଷଣେ । ଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁନାଦାର୍ତେ ପୁଷ୍ଟକ୍ଷୁଦ୍ରଵିହଙ୍ଗମେ
ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ଭସ୍ମ, ଅଙ୍ଗାର, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ମିଶିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱଳ୍ୟଙ୍କ ଚିତ୍କାର, ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଡାକରେ ପୀଡିତ—
ଚିତାଧୂମାଯତପଟେ ନୀଲୀକୃତଦିଗନ୍ତରେ । କୁଣପାସ୍ଵାଦନମୁଦା ସମ୍ପ୍ରକୃଷ୍ଟନିଶାଚରେ
ଚିତାର ଧୂଆଁରେ କଳା ହୋଇଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ଦିଗ୍ବଳୟ ଅନ୍ଧକାର, ମୃତଦେହ ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ, ଭୟଙ୍କର ରାତିର ଭୂତପିଶାଚମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି—
ଚରତ୍ଯମେଧ୍ଯେ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଃ ଶ୍ମଶାନେ ଦୁଃଖପୀଡିତଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଯ କଣ୍ଠେ ରାଜ୍ଞୋ ନୃପାତ୍ମଜା
ରାଜା ଏହି ଅପବିତ୍ର ଶ୍ମଶାନରେ ଦୁଃଖରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ରାଜପୁତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କ ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ—
କଷ୍ଟଂ ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟା ଵିଲଲାପାର୍ତଯା ଗିରା । ରାଜନ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋଽଥ ତଥ୍ଯଂ ଵା ଯଦେତନ୍ମନ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଭିଜି, ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ, ତୁମେ କଣ ଭାବୁଛ?''
ତତ୍କଥ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗ ମନୋ ଵୈ ମୁହ୍ଯତେ ମମ । ଯଦ୍ଯେତଦେଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନାସ୍ତି ଧର୍ମେ ସହାଯତା
'ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ମୋତେ ସଠିକ୍ କହ, ହେ ଧନ୍ୟ। ଯଦି ଏହା ଏଭଳି ହେଉଛି, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତେବେ ଧର୍ମରେ କୌଣସି ସହାୟତା ନାହିଁ।'
ତଥୈଵ ଵିପ୍ରଦେଵାଦିପୂଜନେ ସତ୍ଯପାଲନେ । ନାସ୍ତି ଧର୍ମଃ କୁତଃ ସତ୍ଯଂ ନାର୍ଜଵଂ ନାନୃଶଂସତା
'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ସତ୍ୟର ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ତେବେ କେଉଁ ସତ୍ୟ, କେଉଁ ସଠିକ୍ତା, କେଉଁ ଦୟା ରହିପାରିବ?'
ଯତ୍ର ତ୍ଵଂ ଧର୍ମପରମଃ ସ୍ଵରାଜ୍ଯାଦଵରୋପିତଃ । ସୂତ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ସଗଦ୍ଗଦଃ
'ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ତୁମ ସ୍ୱରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ।' ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କଣ୍ଠ ଭାବୁକ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
କଥଯାମାସ ତନ୍ଵଙ୍ଗ୍ଯୈ ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶ୍ଵପାକତାମ୍ । ରୁଦିତ୍ଵା ସା ତୁ ସୁଚିରଂ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ସୁଦୁଃଖିତା
ସେ ତାହାଙ୍କ ଶରୀର ସୁନ୍ଦରୀକୁ କେମିତି ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ, ସେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦି, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ—
ସ୍ଵପୁତ୍ରମରଣଂ ଭୀରୁର୍ଯଥାଵତ୍ତଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ତଥା ଵାକ୍ଯଂ ନିପପାତ ମହୀତଲେ
ଭୟରେ, ସେ ନିଜ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଜଣାଇଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ—
ମୃତପୁତ୍ରଂ ସମାନୀଯ ଜିହ୍ଵଯା ଵିଲିହନ୍ମୁହୁଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମଥୋ ପ୍ରାହ ଶୈଵ୍ଯା ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ମୃତ ପୁଅକୁ ନିକଟକୁ ଆଣି, ସେ ପୁନିପୁନି ଜିଭାରେ ଛୁଇଁଲେ। ତାପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବୁକ କଣ୍ଠରେ ଶୈବ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—
କୁରୁଷ୍ଵ ସ୍ଵାମିନଃ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ଛେଦଯିତ୍ଵା ଶିରୋ ମମ । ସ୍ଵାମିଦ୍ରୋହୋ ନ ତେଽସ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ମାସତ୍ଯୋ ଭଵ ଭୂପତେ
'ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର—ମୋ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଅ। ଆଜି ତୁମର ମାଲିକଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ ନ ହେଉ, ରାଜା।'
ମାସତ୍ଯଂ ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପରଦ୍ରୋହସ୍ତୁ ପାତକମ୍ । ଏତଦାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜା ତୁ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
'ତୁମର ମାଲିକଙ୍କୁ ଅବିଶ୍ୱାସ କରିବା ନ ହେଉ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର; ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ କରିବା ପାପ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ—
କ୍ଷଣେନ ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ । ରାଜୋଵାଚ - କଥଂ ପ୍ରିଯେ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତ୍ଵତିନିଷ୍ଠୁରମ୍
କିଛିଖଣ୍ଡ ପରେ ହୁସିଆର ହୋଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜା କହିଲେ: 'ମୋ ପ୍ରିୟା, ଏପରି କଠୋର କଥା କିପରି କହିପାରିଲ?''
ଯଦଶକ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ତତ୍କର୍ମ କ୍ରିଯତେ କଥମ୍ । ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ମଯା ଚ ପୂଜିତା ଗୌରୀ ଦେଵା ଵିପ୍ରାସ୍ତଥୈଵ ଚ
'ଯେଉଁ କଥା କହିବା ଅସମ୍ଭବ, ସେ କାମ କିପରି କରାଯିବ?'' ରାଣୀ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଗୌରୀ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛି।'
ଭଵିଷ୍ଯସି ପତିସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ହ୍ଯନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଜନ୍ମନି ପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ନିପପାତ ମହୀତଲେ
ମୁଁ ଆଉ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବା, ପ୍ରଭୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ମୃତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ତଦା ଚୁଚୁମ୍ବ ଦୁଃଖିତୋ ମୁଖମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ପ୍ରିଯେ ନ ରୋଚତେ ଦୀର୍ଘଂ କାଲଂ କ୍ଲେଶଂ ମଯାଶିତୁମ୍
ପୁଅ ମୃତ ଦେହକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ — ପ୍ରିୟେ, ଏପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
ନାତ୍ମାଯତ୍ତୋଽହଂ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ପଶ୍ଯ ମେ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯତାମ୍ । ଚାଣ୍ଡାଲେନାନନୁଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯେ ଜ୍ଵଲନଂ ଯଦି
ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାର ମାଲିକ ନୁହେଁ, ସୁନ୍ଦରୀ। ମୋ ଅପସ୍ଥିତି ଦେଖ। ଯଦି ଚଣ୍ଡାଳ ଅନୁମତି ନଦେଇ, ତେବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ଚାଣ୍ଡାଲଦାସତାଂ ଯାସ୍ଯେ ପୁନରପ୍ଯନ୍ଯଜନ୍ମନି । ନରକଂ ଚ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଖେଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଦାରୁଣମ୍
ମୁଁ ପୁଣି ଆଉ ଜନ୍ମରେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଦାସ ହେବି, କିମ୍ବା ନରକକୁ ପହଞ୍ଚି ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୋଭ ଭୋଗିବି।
ତାପଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାରୌରଵରୌରଵେ । ମଗ୍ନସ୍ଯ ଦୁଃଖଜଲଧୌ ଵରଂ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୋଜନମ୍
ମୁଁ ମହା ରୌରବ ନରକରେ ଯାଇ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବି। ଯିଏ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଏ, ସେ ପାଇଁ ଜୀବନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଭଲ।
କଥଂ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚାମି ପରାଯତ୍ତୋଽସ୍ମି ଦୁର୍ଗତଃ । ତଥାପି ଦୁଃଖବାହୁଲ୍ଯାତ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ତୁ ନିଜାଂ ତନୁମ୍
ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିପାରିବି? ମୁଁ ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ। ତଥାପି ଏତେ ଦୁଃଖ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ନାସ୍ତି ତଦ୍ଦୁଃଖଂ ନାସିପତ୍ରଵନେ ତଥା । ଵୈତରଣ୍ଯାଂ କୁତସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଯାଦୃଶଂ ପୁତ୍ରଵିପ୍ଲଵେ
ତିନି ଲୋକରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେଉଁଠି ନାହିଁ, ତଳୱାର ଗଛର ଜଙ୍ଗଲରେ ବା ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପୁଅ ହାରାଇବା ପରି ଦୁଃଖ କେଉଁଠି ଅଛି?
ସୋଽହଂ ସୁତଶରୀରେଣ ଦୀପ୍ଯମାନେ ହୁତାଶନେ । ନିପତିଷ୍ଯାମି ତନ୍ଵଙ୍ଗି କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ତନ୍ମମାଧୁନା
ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯିବି, ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ମୋତେ ମାଫ କର।
ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯ ତ୍ଵଯା କିଞ୍ଚିଦତଃ କମଲଲୋଚନେ । ମମ ଵାକ୍ଯଂ ଚ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ନିବୋଧାହତମାନସା
କମଳନୟନେ, ଏହିପରେ ତୁମେ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତଥାପି ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଅନୁଜ୍ଞାତାଥ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଵିପ୍ରଵେଶ୍ମ ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ଯଦି ଦତ୍ତଂ ଯଦି ହୁତଂ ଗୁରଵୋ ଯଦି ତୋଷିତାଃ
ଶୁଚିହସିନୀ, ଏବେ ମୋ ଅନୁମତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ। ଯଦି ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି, ଯଦି ହୋମ ହୋଇଛି, ଯଦି ଗୁରୁମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି—
ସଙ୍ଗମଃ ପରଲୋକେ ମେ ନିଜପୁତ୍ରେଣ ଚେତ୍ତ୍ଵଯା । ଇହଲୋକେ କୁତସ୍ତ୍ଵେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ସମୀପ୍ସିତମ୍
ପରଲୋକରେ ଯଦି ଆମେ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ମିଶିପାରିବା, ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ଇଛା କିପରି ପୂରଣ ହେବ?
ଯନ୍ମଯା ହସତା କିଞ୍ଚିଦ୍ରହସି ତ୍ଵାଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ଅଶେଷମୁକ୍ତଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ମମ ଯାସ୍ଯତଃ
ଶୁଚିହସିନୀ, ଗୁପ୍ତରେ ଯଦି କେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହସିଥିଲି, ଯାହା କହିଛି ସେ ସବୁ ମୋ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମୋତେ ମାଫ କର।
ରାଜପତ୍ନୀତି ଗର୍ଵେଣ ନାଵଜ୍ଞେଯଃ ସ ମେ ଦ୍ଵିଜଃ । ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ତୋଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵାମୀ ଦୈଵତଵଚ୍ଛୁଭେ
ରାଜପତ୍ନୀ ଭାବର ଗର୍ବରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଶୁଭେ।
ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ ଅହମପ୍ଯତ୍ର ରାଜର୍ଷେ ନିପତିଷ୍ଯେ ହୁତାଶନେ । ଦୁଃଖଭାରାସହା ଦେଵ ସହ ଯାସ୍ଯାମି ଵୈ ତ୍ଵଯା
ରାଜ୍ଞୀ କହିଲେ — ରାଜର୍ଷି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିବି। ଏତେ ଦୁଃଖ ମୁଁ ସହିପାରୁନାହିଁ, ଦେବ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି।