ଭୂମୌ ନିପତିତଂ ବାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶୀଵିଷପୀଡିତମ୍ । ନରେନ୍ଦ୍ରଲକ୍ଷଣୋପେତମଚିନ୍ତଯଦସୌ ନୃପଃ
ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ସାପ ବିଷରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଅସ୍ଯ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁଵଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଶୁଭମୁନ୍ନସମଵ୍ରଣମ୍ । ଦର୍ପଣପ୍ରତିମୋତ୍ତୁଙ୍ଗକପୋଲଯୁଗଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ସୁନ୍ଦର, ଉଁଚ ଓ ଅଦାଗ୍ଧ, ଦର୍ପଣ ଭଳି ତେଜ ଗାଲ ଦୁଇଟି ରହିଛି ।
ନୀଲାନ୍କେଶାନ୍କୁଞ୍ଚିତାଗ୍ରାନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରାନ୍ଦୀର୍ଘାଂସ୍ତରଙ୍ଗିଣଃ । ରାଜୀଵସଦୃଶେ ନେତ୍ରେ ଓଷ୍ଠୌ ବିମ୍ବଫଲୋପମୌ
ତାଙ୍କର କେଶ ଗାଢ଼ କଳା, ଟିପ୍ସ ଘୁଞ୍ଚାଳ, ଘନ ଓ ଦୀର୍ଘ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଜୀବ ଫୁଲ ଭଳି, ଓଠ ଲାଲ ବିମ୍ବ ଫଳ ଭଳି ।
ଵିଶାଲଵକ୍ଷା ଦୀର୍ଘାକ୍ଷୋ ଦୀର୍ଘବାହୂନ୍ନତାଂସକଃ । ଵିଶାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରଃସୂକ୍ଷ୍ମାଙ୍ଗୁଲ୍ଯଵନୀଧରଃ
ତାଙ୍କର ଛାତି ଚଉଡ଼ା, ଆଖି ଲମ୍ବା, ବାହୁ ଦୀର୍ଘ, କନ୍ଧ ଉଁଚ, ପାଦ ଚଉଡ଼ା, କଣ୍ଠ ଗଭୀର, ଆଂଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ।
ମୃଣାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରନାଭିରୁଦ୍ଧତକନ୍ଧରଃ । ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯାପ୍ଯେଷ କୁଲେ ଶିଶୁଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ କମଳ ଡଣ୍ଡା ଭଳି, ନାଭି ଗଭୀର, ଗଳ ଉଁଚ; ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! କେଉଁ ରାଜବଂଶରେ ଏହି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ଜାତୋ ନୀତଃ କୃତାନ୍ତେନ କାଲପାଶାଦ୍ଦୁରାତ୍ମନା । ସୂତ ଉଵାଚ - ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ତଂ ବାଲଂ ମାତୁରଙ୍କେ ପ୍ରସାରିତମ୍
ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁର କାଳପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ନିୟତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି । ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ମାଆର ଅଂକରେ ପଡ଼ିଥିଲେ —
ସ୍ମୃତିମଭ୍ଯାଗତୋ ରାଜା ହାହେତ୍ଯଶ୍ରୂଣ୍ଯପାତଯତ୍ । ସୋଽପ୍ଯୁଵାଚ ଚ ଵତ୍ସୋ ମେ ଦଶାମେତାମୁପାଗତଃ
ରାଜା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରିଲେ, 'ହା' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଲୁହ ଝରାଇଲେ; ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି' ।
ନୀତୋ ଯଦି ଚ ଘୋରେଣ କୃତାନ୍ତେନାତ୍ମନୋ ଵଶମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ରାଜାସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ସ୍ଥିତଃ
ଯଦି ସେ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିୟତିରେ ନିତା ହୋଇଛି, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ମହାଦୁଃଖାଵେଶାଦିଦମଭାଷତ । ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ହା ଵତ୍ସ କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ତ୍ଵପଧ୍ଯାନାଦିଦଂ ମହତ୍
ତାପରେ ରାଣୀ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ — ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ବତ୍ସ, କେଉଁ ଅପରାଧର ଫଳରେ ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଛି —
ଦୁଃଖମାପତିତଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ରୂପଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ହା ନାଥ ରାଜନ୍ ଭଵତା ମାମପାସ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆପଡ଼ିଛି? ଏହାର କାରଣ ମିଳୁନାହିଁ । ହା ନାଥ, ହେ ରାଜା, ଆପଣ ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଯିବେନି ।
କସ୍ମିନ୍ସଂସ୍ଥୀଯତେ ସ୍ଥାନେ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ କେନ ହେତୁନା । ରାଜ୍ଯନାଶଂ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ
କେଉଁଠି ଏପରି ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତିରେ ସହିପାରିବା, କିଏ ଏହାର କାରଣ? ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା, ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା—ଏମିତି ଦୁଃଖ କେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ସହିଯିବା ସମ୍ଭବ?
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କିଂ ଵିଧାତଃ କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତସ୍ତଦା
ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କଣ କରିଛ? ଏହି ମହିଳାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ସ୍ଥିରତା ହରାଇଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ଦେଵୀଂ ତାଂ ପୁତ୍ରଂ ଚ ନିଧନଂ ଗତମ୍ । କଷ୍ଟଂ ମମୈଵ ପତ୍ନୀଯଂ ବାଲକଶ୍ଚାପି ମେ ସୁତଃ
ସେ ମହିଳାଙ୍କୁ ନିଜ ରାଣୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ପୁଅକୁ ମୃତ ଦେଖି, 'ହାଏ, ଏହା ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଓ ମୋ ଛୋଟ ପୁଅ' ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପପାତ ସନ୍ତପ୍ତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମତିଜଗାମ ହ । ସା ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ତାମଵସ୍ଥାମୁପାଗତମ୍
ଏହା ବୁଝି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହେଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନିଲେ।
ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତାର୍ତା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଧରଣୀତଲେ । ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀ ଚ ତୌ ସମମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରେ ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦୁହେଁ ହୁଁଶ ଆଣିଲେ।
ଵିଲେପତୁଃ ସୁସନ୍ତପ୍ତୌ ଶୋକଭାରେଣ ପୀଡିତୌ । ରାଜୋଵାଚ - ହା ଵତ୍ସ ସୁକୁମାରଂ ତେ ଵଦନଂ କୁଞ୍ଚିତାଲକମ୍
ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଦୁହେଁ ଭାବୁକ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା କହିଲେ—'ହାଏ ପୁଅ, ତୋର ମୃଦୁ ମୁହଁ ଓ ଗୋଲାପି କେଶ—
ପଶ୍ଯତୋ ମେ ମୁଖଂ ଦୀନଂ ହୃଦଯଂ କିଂ ନ ଦୀର୍ଯତେ । ତାତ ତାତେତି ମଧୁରଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସ୍ଵଯମାଗତମ୍
ମୁଁ ତୋର ଦୁଃଖିତ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ? 'ବାପା, ବାପା' ବୋଲି ମିଠା କଣ୍ଠରେ ଡାକି ତୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥୁଅ।
ଉପଗୁହ୍ଯ କଦା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ସୌହୃଦାତ୍ । କସ୍ଯ ଜାନୁପ୍ରଣୀତେନ ପିଙ୍ଗେନ କ୍ଷିତିରେଣୁନା
ମୁଁ କେବେ ଆଦରରେ ତୋକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି 'ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ' ବୋଲି କହିପାରିବି? କାହାର ଧୂଳି ଲଗା କଞ୍ଚା ଗୋଡ଼ ଓ ହଳଦିଆ ଦେହ,
ମମୋତ୍ତରୀଯମୁତ୍ସଙ୍ଗଂ ତଥାଙ୍ଗଂ ମଲମେଷ୍ଯତି । ନ ଵାଲଂ ମମ ସମ୍ଭୂତଂ ମନୋ ହୃଦଯନନ୍ଦନ
ମୋ ଉପର ଚାଦର ଓ ଦେହକୁ ମେଳା କରିଦେବ? ହେ ମୋର ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ, ତୁମଠାରୁ ମୋର ଏକଟି କେଶ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ।
(ମଯାସି ପିତୃମାନ୍ପିତ୍ରା ଵିକ୍ରୀତୋ ଯେନ ଵସ୍ତୁଵତ୍ ।) ଗତଂ ରାଜ୍ଯମଶେଷଂ ମେ ସବାନ୍ଧଵଧନଂ ମହତ୍ । (ହୀନଦୈଵାନ୍ନୃଶଂସେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମେ ତନଯସ୍ତତଃ ।) ଅହଂ ମହାହିଦଷ୍ଟସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯାନନପଙ୍କଜମ୍
(ମୁଁ ତୋର ବାପା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୋକୁ ଜିନିଷ ଭାବେ ବେଚିଦେଲି।) ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ବଢ଼ିଆ ଧନ-ଦଉଲତ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସବୁ ହାରାଗଲେ। (ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଏମିତି ଦେଖିଲି।) ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁକୁ ଦେଖୁଛି, ଯାହାକୁ ବଡ଼ ସାପ ଡସିଦେଇଛି।
ନିରୀକ୍ଷନ୍ନଦ୍ଯ ଘୋରେଣ ଵିଷେଣାଧିକୃତୋଽଧୁନା । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତମାଦାଯ ବାଲକଂ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଃ
ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖୁଛି। ଏପରି କହି, ରାଜା କନ୍ଧରେ ପୁଅକୁ ଧରିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ନିପପାତ ହ । ତତସ୍ତଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୈଵ୍ଯା ଚୈଵମଚିନ୍ତଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ଅଚଳ ହୋଇ ଅଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶୈବ୍ୟା ଏଭଳି ଭାବିଲେ—
ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵରେଣୈଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନ ସଂଶଯଃ
'ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରରୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲି—ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତଥାସ୍ଯ ନାସିକା ତୁଙ୍ଗା ତିଲପୁଷ୍ପୋପମା ଶୁଭା । ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ମୁକୁଲପ୍ରଖ୍ଯାଃ ଖ୍ଯାତକୀର୍ତେର୍ମହାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କର ନାକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଶୋଭାମୟ, ତିଳ ଫୁଲ ପରି; ଦାନ୍ତ ମୁଞ୍ଚି ପରି—ଏହି ଗୁଣ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର।
ଶ୍ମଶାନମାଗତଃ କସ୍ମାଦ୍ଯଦ୍ଯେଵଂ ସ ନରେଶ୍ଵରଃ । ଵିହାଯ ପୁତ୍ରଶୋକଂ ସା ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ପତିତଂ ପତିମ୍
ସେ ନରେଶ କାହିଁକି ଏଭଳି ଭାବେ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ପୁଅର ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଵିସ୍ମିତା ଦୀନା ଭର୍ତୃପୁତ୍ରାର୍ତିପୀଡିତା । ଵୀକ୍ଷତୀ ସା ତଦାପତନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ଧରଣୀତଲେ
ସେ ଏକାଥିରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ପତି ଓ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ମଧ୍ୟ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ଚେତଶ୍ଚ ଶନକୈଃ ସା ଗଦ୍ଗଦମଭାଷତ । ଧିକ୍ତ୍ଵାଂ ଦୈଵ ହ୍ଯକରୁଣ ନିର୍ମର୍ଯାଦ ଜୁଗୁପ୍ସିତ
ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଁଶ ଆଣି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—'ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୋର ଉପରେ ଲଜ୍ଜା! ତୁ ନିଷ୍ଠୁର, ନିୟମହୀନ ଓ ଘୃଣିତ।'
ଯେନାଯମମରପ୍ରଖ୍ଯୋ ନୀତୋ ରାଜା ଶ୍ଵପାକତାମ୍ । ରାଜ୍ଯନାଶଂ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗଂ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯମ୍
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେବତା ସମାନ ରାଜା କୁକୁର ଭୋଜୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା, ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା।'
ପ୍ରାପଯିତ୍ଵାପି ଯେନାଦ୍ଯ ଚାଣ୍ଡାଲୋଽଯଂ କୃତୋ ନୃପଃ । ନାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ତେ ଛତ୍ରଂ ସିଂହାସନମଥାପି ଵା
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ରାଜାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜା ଆଜି ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଗଲେ, ମୁଁ ତୁମର ରାଜଛତ୍ର କିମ୍ବା ସିଂହାସନ କିଛି ଦେଖୁନି।
ଚାମରଵ୍ଯଜନେ ଵାପି କୋଽଯଂ ଵିଧିଵିପର୍ଯଯଃ । ଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଵ୍ରଜତଃ ପୂର୍ଵଂ ରାଜାନୋ ଭୃତ୍ଯତାଂ ଗତାଃ
ରାଜାଙ୍କ ଚାମର ବା ପଖା ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନି; ଏହି କେମିତି ଭାଗ୍ୟର ଉଲ୍ଟା ହେଲା? ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବେ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଦାସ ହୋଇଗଲେ।