ଶିରସ୍ତେ ଛେଦଯିଷ୍ଯାମି ହନ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ଚେତ୍କରଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ ହନ୍ତୁଂ ଗତୋ ନୃପଃ
‘ମୋ ହାତ ଯଦି ମାରିପାରିବ, ମୁଁ ତୋର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।’ ଏହିପରି କହି ରାଜା ତଳୱାର ଉଠାଇ ମାରିବାକୁ ଚାଲିଲେ।
ନ ଜାନାତି ନୃପଃ ପତ୍ନୀଂ ସା ନ ଜାନାତି ଭୂପତିମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭୃଶଦୁଃଖାର୍ତା ସ୍ଵମୃତ୍ଯୁମଭିକାଙ୍କ୍ଷତି
ରାଜା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ତଳି ରାଣୀ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ର୍ଯୁଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲ ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ । ମୃତସ୍ତିଷ୍ଠତି ମେ ପୁତ୍ରୋ ନାତିଦୂରେ ବହିଃ ପୁରାତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ଚଣ୍ଡାଳ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, ମୋ ପୁଅ ମୃତ, ସେ ଏହି ସହର ରୁ ବହୁତ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ବାହାରେ ପଡ଼ିଛି ।
ତଂ ଦହାମି ହତଂ ଯାଵଦାନଯିତ୍ଵା ତଵାନ୍ତିକମ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାଂ ପଶ୍ଚାଦସିନା ଘାତଯସ୍ଵ ମାମ୍
ମୁଁ ମୋର ମୃତ ପୁଅକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣି, ତାକୁ ଦାହ କରିବି; ତୁମେ ଏତିକି ଅପେକ୍ଷା କର, ପରେ ତୁମର ତଳୱାରରେ ମୋତେ ମାର ।
ତେନାଥ ବାଢମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେଷିତା ବାଲକଂ ପ୍ରତି । ସା ଜଗାମାତିଦୁଃଖାର୍ତା ଵିପଲନ୍ତୀ ସୁଦାରୁଣମ୍
ସେ କହିଲେ, 'ଠିକ ଅଛି', ବୋଲି ତାକୁ ପୁଅ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ; ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସର୍ପଦଷ୍ଟଂ ହି ବାଲକମ୍ । ହା ପୁତ୍ର ହା ଵତ୍ସ ଶିଶୋ ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଦତୀ ମୁହୁଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସାପ ଦଂଶିତ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ବାରମ୍ବାର 'ହା ପୁଅ, ହା ଶିଶୁ, ହା ବତ୍ସ' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ।
କୃଶା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନା ପାଂସୁଧ୍ଵସ୍ତଶିରୋରୁହା । ଶ୍ମଶାନଭୂମିମାଗତ୍ଯ ବାଲଂ ସ୍ଥାପ୍ଯାଵିଶଦ୍ଭୁଵି
ସେ ଦୁର୍ବଳ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା, ମେଳା, ଚୁଲି ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା, ଶ୍ମଶାନ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ ।
(ରାଜନ୍ନଦ୍ଯ ସ୍ଵବାଲଂ ତଂ ପଶ୍ଯସୀହ ମହୀତଲେ । ରମମାଣଂ ସ୍ଵସଖିଭିର୍ଦଷ୍ଟଂ ଦୁଷ୍ଟାହିନା ମୃତମ୍ ॥) ତସ୍ଯା ଵିଲାପଶବ୍ଦଂ ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସ ନରାଧିପଃ । ଶଵସନ୍ନିଧିମାଗତ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରମସ୍ଯାକ୍ଷିପତ୍ତଦା
(ହେ ରାଜା, ଆଜି ତୁମେ ତୁମର ପୁଅକୁ ଏଠାରେ ଭୂମିରେ, ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ସାପରେ କାମୂଡ଼ି ମୃତ ଦେଖୁଛ ।) ତାଙ୍କର ବିଳାପ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଶବ ପାଖକୁ ଆସି, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଖୋଲିଦେଲେ ।
ତାଂ ତଥା ରୁଦତୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ନାଭିଜାନାତି ଭୂମିପଃ । ଚିରପ୍ରଵାସସନ୍ତପ୍ତାଂ ପୁନର୍ଜାତାମିଵାବଲାମ୍
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ — ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିଦେଶରେ ଥିବାରେ ଦୁଃଖିତ, ସେ ଅଜଣା ମନେ ହେଉଥିଲେ ।
ସାପି ତଂ ଚାରୁକେଶାନ୍ତଂ ପୁରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଟାଲକମ୍ । ନାଭ୍ଯଜାନାନ୍ନୃପଵରଂ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷତ୍ଵଚୋପମମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ଜଟା ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଶୁଖି ଗଛର ଛାଲ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ ।
ଭୂମୌ ନିପତିତଂ ବାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶୀଵିଷପୀଡିତମ୍ । ନରେନ୍ଦ୍ରଲକ୍ଷଣୋପେତମଚିନ୍ତଯଦସୌ ନୃପଃ
ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ସାପ ବିଷରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଅସ୍ଯ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁଵଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଶୁଭମୁନ୍ନସମଵ୍ରଣମ୍ । ଦର୍ପଣପ୍ରତିମୋତ୍ତୁଙ୍ଗକପୋଲଯୁଗଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ସୁନ୍ଦର, ଉଁଚ ଓ ଅଦାଗ୍ଧ, ଦର୍ପଣ ଭଳି ତେଜ ଗାଲ ଦୁଇଟି ରହିଛି ।
ନୀଲାନ୍କେଶାନ୍କୁଞ୍ଚିତାଗ୍ରାନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରାନ୍ଦୀର୍ଘାଂସ୍ତରଙ୍ଗିଣଃ । ରାଜୀଵସଦୃଶେ ନେତ୍ରେ ଓଷ୍ଠୌ ବିମ୍ବଫଲୋପମୌ
ତାଙ୍କର କେଶ ଗାଢ଼ କଳା, ଟିପ୍ସ ଘୁଞ୍ଚାଳ, ଘନ ଓ ଦୀର୍ଘ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଜୀବ ଫୁଲ ଭଳି, ଓଠ ଲାଲ ବିମ୍ବ ଫଳ ଭଳି ।
ଵିଶାଲଵକ୍ଷା ଦୀର୍ଘାକ୍ଷୋ ଦୀର୍ଘବାହୂନ୍ନତାଂସକଃ । ଵିଶାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରଃସୂକ୍ଷ୍ମାଙ୍ଗୁଲ୍ଯଵନୀଧରଃ
ତାଙ୍କର ଛାତି ଚଉଡ଼ା, ଆଖି ଲମ୍ବା, ବାହୁ ଦୀର୍ଘ, କନ୍ଧ ଉଁଚ, ପାଦ ଚଉଡ଼ା, କଣ୍ଠ ଗଭୀର, ଆଂଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ।
ମୃଣାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରନାଭିରୁଦ୍ଧତକନ୍ଧରଃ । ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯାପ୍ଯେଷ କୁଲେ ଶିଶୁଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ କମଳ ଡଣ୍ଡା ଭଳି, ନାଭି ଗଭୀର, ଗଳ ଉଁଚ; ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! କେଉଁ ରାଜବଂଶରେ ଏହି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ଜାତୋ ନୀତଃ କୃତାନ୍ତେନ କାଲପାଶାଦ୍ଦୁରାତ୍ମନା । ସୂତ ଉଵାଚ - ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ତଂ ବାଲଂ ମାତୁରଙ୍କେ ପ୍ରସାରିତମ୍
ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁର କାଳପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ନିୟତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି । ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ମାଆର ଅଂକରେ ପଡ଼ିଥିଲେ —
ସ୍ମୃତିମଭ୍ଯାଗତୋ ରାଜା ହାହେତ୍ଯଶ୍ରୂଣ୍ଯପାତଯତ୍ । ସୋଽପ୍ଯୁଵାଚ ଚ ଵତ୍ସୋ ମେ ଦଶାମେତାମୁପାଗତଃ
ରାଜା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରିଲେ, 'ହା' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଲୁହ ଝରାଇଲେ; ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି' ।
ନୀତୋ ଯଦି ଚ ଘୋରେଣ କୃତାନ୍ତେନାତ୍ମନୋ ଵଶମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ରାଜାସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ସ୍ଥିତଃ
ଯଦି ସେ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିୟତିରେ ନିତା ହୋଇଛି, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ମହାଦୁଃଖାଵେଶାଦିଦମଭାଷତ । ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ହା ଵତ୍ସ କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ତ୍ଵପଧ୍ଯାନାଦିଦଂ ମହତ୍
ତାପରେ ରାଣୀ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ — ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ବତ୍ସ, କେଉଁ ଅପରାଧର ଫଳରେ ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଛି —
ଦୁଃଖମାପତିତଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ରୂପଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ହା ନାଥ ରାଜନ୍ ଭଵତା ମାମପାସ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆପଡ଼ିଛି? ଏହାର କାରଣ ମିଳୁନାହିଁ । ହା ନାଥ, ହେ ରାଜା, ଆପଣ ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଯିବେନି ।
କସ୍ମିନ୍ସଂସ୍ଥୀଯତେ ସ୍ଥାନେ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ କେନ ହେତୁନା । ରାଜ୍ଯନାଶଂ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ
କେଉଁଠି ଏପରି ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତିରେ ସହିପାରିବା, କିଏ ଏହାର କାରଣ? ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା, ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା—ଏମିତି ଦୁଃଖ କେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ସହିଯିବା ସମ୍ଭବ?
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କିଂ ଵିଧାତଃ କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତସ୍ତଦା
ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କଣ କରିଛ? ଏହି ମହିଳାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ସ୍ଥିରତା ହରାଇଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ଦେଵୀଂ ତାଂ ପୁତ୍ରଂ ଚ ନିଧନଂ ଗତମ୍ । କଷ୍ଟଂ ମମୈଵ ପତ୍ନୀଯଂ ବାଲକଶ୍ଚାପି ମେ ସୁତଃ
ସେ ମହିଳାଙ୍କୁ ନିଜ ରାଣୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ପୁଅକୁ ମୃତ ଦେଖି, 'ହାଏ, ଏହା ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଓ ମୋ ଛୋଟ ପୁଅ' ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପପାତ ସନ୍ତପ୍ତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମତିଜଗାମ ହ । ସା ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ତାମଵସ୍ଥାମୁପାଗତମ୍
ଏହା ବୁଝି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହେଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନିଲେ।
ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତାର୍ତା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଧରଣୀତଲେ । ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀ ଚ ତୌ ସମମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରେ ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦୁହେଁ ହୁଁଶ ଆଣିଲେ।
ଵିଲେପତୁଃ ସୁସନ୍ତପ୍ତୌ ଶୋକଭାରେଣ ପୀଡିତୌ । ରାଜୋଵାଚ - ହା ଵତ୍ସ ସୁକୁମାରଂ ତେ ଵଦନଂ କୁଞ୍ଚିତାଲକମ୍
ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଦୁହେଁ ଭାବୁକ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା କହିଲେ—'ହାଏ ପୁଅ, ତୋର ମୃଦୁ ମୁହଁ ଓ ଗୋଲାପି କେଶ—
ପଶ୍ଯତୋ ମେ ମୁଖଂ ଦୀନଂ ହୃଦଯଂ କିଂ ନ ଦୀର୍ଯତେ । ତାତ ତାତେତି ମଧୁରଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସ୍ଵଯମାଗତମ୍
ମୁଁ ତୋର ଦୁଃଖିତ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ? 'ବାପା, ବାପା' ବୋଲି ମିଠା କଣ୍ଠରେ ଡାକି ତୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥୁଅ।
ଉପଗୁହ୍ଯ କଦା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ସୌହୃଦାତ୍ । କସ୍ଯ ଜାନୁପ୍ରଣୀତେନ ପିଙ୍ଗେନ କ୍ଷିତିରେଣୁନା
ମୁଁ କେବେ ଆଦରରେ ତୋକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି 'ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ' ବୋଲି କହିପାରିବି? କାହାର ଧୂଳି ଲଗା କଞ୍ଚା ଗୋଡ଼ ଓ ହଳଦିଆ ଦେହ,
ମମୋତ୍ତରୀଯମୁତ୍ସଙ୍ଗଂ ତଥାଙ୍ଗଂ ମଲମେଷ୍ଯତି । ନ ଵାଲଂ ମମ ସମ୍ଭୂତଂ ମନୋ ହୃଦଯନନ୍ଦନ
ମୋ ଉପର ଚାଦର ଓ ଦେହକୁ ମେଳା କରିଦେବ? ହେ ମୋର ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ, ତୁମଠାରୁ ମୋର ଏକଟି କେଶ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ।
(ମଯାସି ପିତୃମାନ୍ପିତ୍ରା ଵିକ୍ରୀତୋ ଯେନ ଵସ୍ତୁଵତ୍ ।) ଗତଂ ରାଜ୍ଯମଶେଷଂ ମେ ସବାନ୍ଧଵଧନଂ ମହତ୍ । (ହୀନଦୈଵାନ୍ନୃଶଂସେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମେ ତନଯସ୍ତତଃ ।) ଅହଂ ମହାହିଦଷ୍ଟସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯାନନପଙ୍କଜମ୍
(ମୁଁ ତୋର ବାପା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୋକୁ ଜିନିଷ ଭାବେ ବେଚିଦେଲି।) ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ବଢ଼ିଆ ଧନ-ଦଉଲତ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସବୁ ହାରାଗଲେ। (ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଏମିତି ଦେଖିଲି।) ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁକୁ ଦେଖୁଛି, ଯାହାକୁ ବଡ଼ ସାପ ଡସିଦେଇଛି।