ଆଜନ୍ମତସ୍ତତୋ ଯତ୍ନଂ ନ କୁର୍ଯାଂ ସ୍ତ୍ରୀଵଧେ ତଵ । ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ଵିନା ଦୁଷ୍ଟ କିଂ କାର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେଽପରମ୍
ମୁଁ ଜନ୍ମଠାରୁ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପରେ ହିଂସା କରିବାକୁ କେବେ ଚେଷ୍ଟା କରିନାହିଁ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ—ମାଲିକଙ୍କ ଆଦେଶ ଛାଡ଼ି ଆଉ କଣ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ହେ ଦୁଷ୍ଟ?
ଗୃହୀତ୍ଵା ଵେତନଂ ମେଽଦ୍ଯ କସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପସି । ଯଃ ସ୍ଵାମିଵେତନଂ ଗୃହ୍ଯ ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପତି
ଆଜି ମୋତେ ଦେୟ ଦେଇଛ, ତେବେ କାହିଁକି କାମ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ? ଯେଉଁଠି ମାଲିକଙ୍କ ଦେୟ ନେଇ ମାଲିକଙ୍କ କାମକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ—
ନରକାନ୍ନିଷ୍କୃତିସ୍ତସ୍ଯ ନାସ୍ତି କଲ୍ପାଯୁତୈରପି । ରାଜୋଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲନାଥ ମେ ଦେହି ପ୍ରାପ୍ଯମନ୍ଯତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍
ସେଠାରେ ଦଶ ହଜାର କଳ୍ପ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା କହିଲେ—ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ ଆଉ କିଛି ଭୟଙ୍କର କାମ ଦିଅ।
ସ୍ଵଶତ୍ରୁଂ ବ୍ରୂହି ତଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଘାତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍ । ଘାତଯିତ୍ଵା ତୁ ତଂ ଶତ୍ରୁଂ ତଵ ଦାସ୍ଯାମି ମେଦିନୀମ୍
ତୁମ ଶତ୍ରୁ କିଏ ତାହା ଶୀଘ୍ର କହ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ତା'କୁ ମାରିଦେବି। ତୁମ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିଦେଇ ପରେ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି।
ଦେଵ ଦେଵୋରଗୈଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପି ସଂଯୁତମ୍ । ଦେଵେନ୍ଦ୍ରମପି ଜେଷ୍ଯାମି ନିହତ୍ଯ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ମୁଁ ଦେବ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରି ଜିତିପାରିବି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଚାଣ୍ଡାଲଃ କୁପିତଃ ପ୍ରାହ ଵେପମାନଂ ମହୀପତିମ୍
ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଚଣ୍ଡାଳ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କମ୍ପିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - (ନୈତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଘଟିତଂ ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଦାସକୀର୍ତିତମ୍) ଚାଣ୍ଡାଲଦାସତାଂ କୃତ୍ଵା ସୁରାଣାଂ ଭାଷସେ ଵଚଃ । ଦାସ କିଂ ବହୁନା ନୂନଂ ଶୃଣୁ ମେ ଗଦତୋ ଵଚଃ
ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ—(ଦାସ ଭାବେ କହାଯାଇଥିବା ଏହି କଥା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ) ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଦାସ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଭଳି କଥା କହୁଛ। ଦାସ, ଅଧିକ କଥା କହିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ମୋ କଥା ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
ନିର୍ଲଜ୍ଜ ତଵ ଚେଦସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ପାପଭଯଂ ହୃଦି । କିମର୍ଥଂ ଦାସତାଂ ଯାତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲସ୍ଯ ତୁ ଵେଶ୍ମନି
ତୋର ହୃଦୟରେ ଯଦି କିଛି ଲଜ୍ଜା କିମ୍ବା ପାପର ଭୟ ଅଛି, ତେବେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ ଦାସ ହୋଇ କାହିଁକି ଆସିଛୁ?
ଗୃହାଣୈନଂ ତତଃ ଖଡ୍ଗମସ୍ଯାଶ୍ଛିନ୍ଧି ଶିରୋଽମ୍ବୁଜମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ରାଜ୍ଞେ ଖଡ୍ଗଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତେବେ ଏହି ତଳୱାର ନିଅ ଏବଂ ଏହାର ପଦ୍ମପରି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେ। ଏଭଳି କହି ଚଣ୍ଡାଳ ରାଜାଙ୍କୁ ତଳୱାର ଦେଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ଯାନେ ରାଜ୍ଞୋ ହୁତାଶନପ୍ରଵେଶୋଦ୍ଯୋଗଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ - ତତୋଽଥ ଭୂପତିଃ ପ୍ରାହ ରାଜ୍ଞୀଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ହ୍ଯଧୋମୁଖଃ । ଅତ୍ରୋପଵିଶ୍ଯତାଂ ବାଲେ ପାପସ୍ଯ ପୁରତୋ ମମ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନରେ—ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ବର୍ଣ୍ଣନା। ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ରାଜା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏଠାରେ ବସ, ଝିଅ, ମୋ ପାପୀ ଆଗରେ।’
ଶିରସ୍ତେ ଛେଦଯିଷ୍ଯାମି ହନ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ଚେତ୍କରଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ ହନ୍ତୁଂ ଗତୋ ନୃପଃ
‘ମୋ ହାତ ଯଦି ମାରିପାରିବ, ମୁଁ ତୋର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।’ ଏହିପରି କହି ରାଜା ତଳୱାର ଉଠାଇ ମାରିବାକୁ ଚାଲିଲେ।
ନ ଜାନାତି ନୃପଃ ପତ୍ନୀଂ ସା ନ ଜାନାତି ଭୂପତିମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭୃଶଦୁଃଖାର୍ତା ସ୍ଵମୃତ୍ଯୁମଭିକାଙ୍କ୍ଷତି
ରାଜା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ତଳି ରାଣୀ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ର୍ଯୁଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲ ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ । ମୃତସ୍ତିଷ୍ଠତି ମେ ପୁତ୍ରୋ ନାତିଦୂରେ ବହିଃ ପୁରାତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ଚଣ୍ଡାଳ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, ମୋ ପୁଅ ମୃତ, ସେ ଏହି ସହର ରୁ ବହୁତ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ବାହାରେ ପଡ଼ିଛି ।
ତଂ ଦହାମି ହତଂ ଯାଵଦାନଯିତ୍ଵା ତଵାନ୍ତିକମ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାଂ ପଶ୍ଚାଦସିନା ଘାତଯସ୍ଵ ମାମ୍
ମୁଁ ମୋର ମୃତ ପୁଅକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣି, ତାକୁ ଦାହ କରିବି; ତୁମେ ଏତିକି ଅପେକ୍ଷା କର, ପରେ ତୁମର ତଳୱାରରେ ମୋତେ ମାର ।
ତେନାଥ ବାଢମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେଷିତା ବାଲକଂ ପ୍ରତି । ସା ଜଗାମାତିଦୁଃଖାର୍ତା ଵିପଲନ୍ତୀ ସୁଦାରୁଣମ୍
ସେ କହିଲେ, 'ଠିକ ଅଛି', ବୋଲି ତାକୁ ପୁଅ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ; ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସର୍ପଦଷ୍ଟଂ ହି ବାଲକମ୍ । ହା ପୁତ୍ର ହା ଵତ୍ସ ଶିଶୋ ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଦତୀ ମୁହୁଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସାପ ଦଂଶିତ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ବାରମ୍ବାର 'ହା ପୁଅ, ହା ଶିଶୁ, ହା ବତ୍ସ' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ।
କୃଶା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନା ପାଂସୁଧ୍ଵସ୍ତଶିରୋରୁହା । ଶ୍ମଶାନଭୂମିମାଗତ୍ଯ ବାଲଂ ସ୍ଥାପ୍ଯାଵିଶଦ୍ଭୁଵି
ସେ ଦୁର୍ବଳ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା, ମେଳା, ଚୁଲି ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା, ଶ୍ମଶାନ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ ।
(ରାଜନ୍ନଦ୍ଯ ସ୍ଵବାଲଂ ତଂ ପଶ୍ଯସୀହ ମହୀତଲେ । ରମମାଣଂ ସ୍ଵସଖିଭିର୍ଦଷ୍ଟଂ ଦୁଷ୍ଟାହିନା ମୃତମ୍ ॥) ତସ୍ଯା ଵିଲାପଶବ୍ଦଂ ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସ ନରାଧିପଃ । ଶଵସନ୍ନିଧିମାଗତ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରମସ୍ଯାକ୍ଷିପତ୍ତଦା
(ହେ ରାଜା, ଆଜି ତୁମେ ତୁମର ପୁଅକୁ ଏଠାରେ ଭୂମିରେ, ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ସାପରେ କାମୂଡ଼ି ମୃତ ଦେଖୁଛ ।) ତାଙ୍କର ବିଳାପ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଶବ ପାଖକୁ ଆସି, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଖୋଲିଦେଲେ ।
ତାଂ ତଥା ରୁଦତୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ନାଭିଜାନାତି ଭୂମିପଃ । ଚିରପ୍ରଵାସସନ୍ତପ୍ତାଂ ପୁନର୍ଜାତାମିଵାବଲାମ୍
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ — ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିଦେଶରେ ଥିବାରେ ଦୁଃଖିତ, ସେ ଅଜଣା ମନେ ହେଉଥିଲେ ।
ସାପି ତଂ ଚାରୁକେଶାନ୍ତଂ ପୁରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଟାଲକମ୍ । ନାଭ୍ଯଜାନାନ୍ନୃପଵରଂ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷତ୍ଵଚୋପମମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ, ସାମ୍ନାରେ ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ଜଟା ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଶୁଖି ଗଛର ଛାଲ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ ।
ଭୂମୌ ନିପତିତଂ ବାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶୀଵିଷପୀଡିତମ୍ । ନରେନ୍ଦ୍ରଲକ୍ଷଣୋପେତମଚିନ୍ତଯଦସୌ ନୃପଃ
ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ସାପ ବିଷରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଅସ୍ଯ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁଵଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଶୁଭମୁନ୍ନସମଵ୍ରଣମ୍ । ଦର୍ପଣପ୍ରତିମୋତ୍ତୁଙ୍ଗକପୋଲଯୁଗଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ସୁନ୍ଦର, ଉଁଚ ଓ ଅଦାଗ୍ଧ, ଦର୍ପଣ ଭଳି ତେଜ ଗାଲ ଦୁଇଟି ରହିଛି ।
ନୀଲାନ୍କେଶାନ୍କୁଞ୍ଚିତାଗ୍ରାନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରାନ୍ଦୀର୍ଘାଂସ୍ତରଙ୍ଗିଣଃ । ରାଜୀଵସଦୃଶେ ନେତ୍ରେ ଓଷ୍ଠୌ ବିମ୍ବଫଲୋପମୌ
ତାଙ୍କର କେଶ ଗାଢ଼ କଳା, ଟିପ୍ସ ଘୁଞ୍ଚାଳ, ଘନ ଓ ଦୀର୍ଘ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଜୀବ ଫୁଲ ଭଳି, ଓଠ ଲାଲ ବିମ୍ବ ଫଳ ଭଳି ।
ଵିଶାଲଵକ୍ଷା ଦୀର୍ଘାକ୍ଷୋ ଦୀର୍ଘବାହୂନ୍ନତାଂସକଃ । ଵିଶାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରଃସୂକ୍ଷ୍ମାଙ୍ଗୁଲ୍ଯଵନୀଧରଃ
ତାଙ୍କର ଛାତି ଚଉଡ଼ା, ଆଖି ଲମ୍ବା, ବାହୁ ଦୀର୍ଘ, କନ୍ଧ ଉଁଚ, ପାଦ ଚଉଡ଼ା, କଣ୍ଠ ଗଭୀର, ଆଂଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ।
ମୃଣାଲପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରନାଭିରୁଦ୍ଧତକନ୍ଧରଃ । ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯାପ୍ଯେଷ କୁଲେ ଶିଶୁଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ କମଳ ଡଣ୍ଡା ଭଳି, ନାଭି ଗଭୀର, ଗଳ ଉଁଚ; ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! କେଉଁ ରାଜବଂଶରେ ଏହି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ଜାତୋ ନୀତଃ କୃତାନ୍ତେନ କାଲପାଶାଦ୍ଦୁରାତ୍ମନା । ସୂତ ଉଵାଚ - ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ତଂ ବାଲଂ ମାତୁରଙ୍କେ ପ୍ରସାରିତମ୍
ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁର କାଳପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ନିୟତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି । ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ମାଆର ଅଂକରେ ପଡ଼ିଥିଲେ —
ସ୍ମୃତିମଭ୍ଯାଗତୋ ରାଜା ହାହେତ୍ଯଶ୍ରୂଣ୍ଯପାତଯତ୍ । ସୋଽପ୍ଯୁଵାଚ ଚ ଵତ୍ସୋ ମେ ଦଶାମେତାମୁପାଗତଃ
ରାଜା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରିଲେ, 'ହା' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଲୁହ ଝରାଇଲେ; ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି' ।
ନୀତୋ ଯଦି ଚ ଘୋରେଣ କୃତାନ୍ତେନାତ୍ମନୋ ଵଶମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ରାଜାସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ସ୍ଥିତଃ
ଯଦି ସେ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିୟତିରେ ନିତା ହୋଇଛି, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ମହାଦୁଃଖାଵେଶାଦିଦମଭାଷତ । ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ହା ଵତ୍ସ କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ତ୍ଵପଧ୍ଯାନାଦିଦଂ ମହତ୍
ତାପରେ ରାଣୀ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ — ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ବତ୍ସ, କେଉଁ ଅପରାଧର ଫଳରେ ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଛି —
ଦୁଃଖମାପତିତଂ ଘୋରଂ ତଦ୍ରୂପଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ହା ନାଥ ରାଜନ୍ ଭଵତା ମାମପାସ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆପଡ଼ିଛି? ଏହାର କାରଣ ମିଳୁନାହିଁ । ହା ନାଥ, ହେ ରାଜା, ଆପଣ ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଯିବେନି ।