କୃତ୍ଵା ଗୃହାଶ୍ରମଂ ପୁତ୍ର ସୁଖିନଂ କୁରୁ ମାଂ ଶୁକ । ଆଶା ମେ ମହତୀ ପୁତ୍ର ପୂରଯସ୍ଵ ମହାମତେ
'ପୁଅ, ଗୃହସ୍ଥ ହେଇ, ମୋତେ ସୁଖୀ କର, ଶୁକ; ମୋର ବଡ଼ ଆଶା ପୂରଣ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ।'
ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ତ୍ଵମଯୋନିଜଃ । ଦେଵରୂପୀ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପାହି ମାଂ ପିତରଂ ଶୁକ
'ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ତୁମେ ମାତୃବିହୀନ ଭାବେ ଜନ୍ମିଛ; ଦେବତା ସଦୃଶ ଦେହ ଓ ବୃହତ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିବା, ପିତାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଶୁକ।'
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଵାଦିନମଭ୍ଯାଶେ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରାହ ଶୁକସ୍ତଦା । ଵିରକ୍ତଃ ସୋଽତିରକ୍ତଂ ତଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପିତରମାତ୍ମନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶୁକ ଆସି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସେ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପରି ମନେ କରୁଥିଲେ।
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ତ୍ଵଂ ଵଦସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵେଦଵ୍ଯାସ ମହାମତେ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ଶାଧି ଶିଷ୍ଯଂ ମାଂ ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାଂ କରଵାଣ୍ଯଲମ୍
ଶୁକ କହିଲେ: 'ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦବ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ଏହିପରି କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ମୋତେ ନିଜର ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଯତ୍ତପସ୍ତପ୍ତଂ ମଯା ପୁତ୍ର ଶତଂ ସମାଃ । ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଚାତିଦୁଃଖେନ ଶିଵସ୍ଯାରାଧନେନ ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୁଅ, ତୋର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି; ତୁମକୁ ମୁଁ ବହୁ କଷ୍ଟ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପାଇଥିଲି।
ଦଦାମି ତଵ ଵିତ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରାର୍ଥଯିତ୍ଵାଥ ଭୂପତିମ୍ । ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୌଵନମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ତୋତେ ଧନ ଦେବି; ତୁମେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟକୁ ପାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କର।
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ସୁଖଂ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ବ୍ରୂହି ତାତ ନିରାମଯମ୍ । ଦୁଃଖଵିଦ୍ଧଂ ସୁଖଂ ପ୍ରାଜ୍ଞା ନ ଵଦନ୍ତି ସୁଖଂ କିଲ
ଶୁକ କହିଲେ: ବାପା, ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁଃଖରହିତ? ଆମକୁ କହ। ଜେଉଁ ସୁଖରେ ଦୁଃଖ ଲାଗିଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାକୁ ସୁଖ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଭଵାମି ତଦ୍ଵଶାନୁଗଃ । ସୁଖଂ କିଂ ପରତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଜିତସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ଏ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଦି ମୁଁ ବିବାହ କରିବି, ତେବେ ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିବି; ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି?
କଦାଚିଦପି ମୁଚ୍ଯେତ ଲୋହକାଷ୍ଠାଦିଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିବଦ୍ଧସ୍ତୁ ନ ଵିମୁଚ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠର ବେଡ଼ିରେ ବନ୍ଧା ଲୋକ କେବେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଓ ଜନନୀରେ ବନ୍ଧା ଲୋକ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସମ୍ଭଵୋ ଦେହୋ ନାରୀଣାଂ ତନ୍ମଯସ୍ତଥା । କଃ ପ୍ରୀତିଂ ତତ୍ର ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵିବୁଧଃ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି
ଏହି ଦେହ ମଳ ଓ ପେଶାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାରେ କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ନେବାକୁ ଚାହେବ?
ଅଯୋନିଜୋଽହଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଯୋନୌ ମେ କୀଦୃଶୀ ମତିଃ । ନ ଵାଞ୍ଛାମ୍ଯହମଗ୍ରେଽପି ଯୋନାଵେଵ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନି, ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି; ଗର୍ଭ ପ୍ରତି ମୋର କେଉଁ ଆସକ୍ତି ହେବ? ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଵିଟ୍ସୁଖଂ କିମୁ ଵାଞ୍ଛାମି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽତ୍ମସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଆତ୍ମାରାମଶ୍ଚ ଭୂଯୋଽପି ନ ଭଵତ୍ଯତିଲୋଲୁପଃ
ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ ଛାଡ଼ି, ମଳର ସୁଖ କାହିଁକି ଚାହିବି? ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ କେବେ ବେସମ୍ଭଳ ଲୋଭୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରଥମଂ ପଠିତା ଵେଦା ମଯା ଵିସ୍ତାରିତାଶ୍ଚ ତେ । ହିଂସାମଯାସ୍ତେ ପତିତାଃ କର୍ମମାର୍ଗପ୍ରଵର୍ତକାଃ
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ବେଦ ପଢ଼ିଥିଲି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଂସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କର୍ମର ପଥକୁ ଦେଖାଏ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ଗୁରୁଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୋଽପି ମଗ୍ନୋ ଗୃହାର୍ଣଵେ । ଅଵିଦ୍ଯାଗ୍ରସ୍ତହୃଦଯଃ କଥଂ ତାରଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ମିଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରେ ହୃଦୟ ଆବୃତ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ?
ରୋଗଗ୍ରସ୍ତୋ ଯଥା ଵୈଦ୍ଯଃ ପରରୋଗଚିକିତ୍ସକଃ । ତଥା ଗୁରୁର୍ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ମେ ଗୃହସ୍ଥୋଽଯଂ ଵିଡମ୍ବନା
ଯେପରି ରୋଗୀ ଡାକ୍ତର ଅନ୍ୟଙ୍କ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ସେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ।
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ଗୁରଵେ ତ୍ଵତ୍ସମୀପମୁପାଗତଃ । ତ୍ରାହି ମାଂ ତତ୍ତ୍ଵବୋଧେନ ଭୀତଂ ସଂସାରସର୍ପତଃ
ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ସଂସାର ନାଗରୁ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କର।
ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମହାଘୋରେ ଭ୍ରମଣଂ ନଭଚକ୍ରଵତ୍ । ନ ଚ ଵିଶ୍ରମଣଂ କ୍ଯାପି ସୂର୍ଯସ୍ଯେଵ ଦିଵାନିଶି
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ଘୁରାଣା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶରେ ଚଳାଣି ପରି; ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।
କିଂ ସୁଖଂ ତାତ ସଂସାରେ ନିଜତତ୍ତ୍ଵଵିଚାରଣାତ୍ । ମୂଢାନାଂ ସୁଖବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଵିଟ୍ସୁ କୀଟସୁଖଂ ଯଥା
ବାପା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ସଂସାରରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି? ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ସୁଖ ମଳରେ ପୋକାର ଆନନ୍ଦ ପରି।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସଂସାରେ ରାଗିଣଶ୍ଚ ଯେ । ତେଭ୍ଯଃ ପରୋ ନ ମୂର୍ଖୋଽସ୍ତି ସଧର୍ମା ଶ୍ଵାଶ୍ଵସୂକରୈଃ
ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ମୂର୍ଖଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ କୁକୁର, ଗଧା ଓ ଶୁଆଙ୍କ ସମାନ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧୀତ୍ଯ ଚ । ବଧ୍ଯତେ ଯଦି ସଂସାରେ କୋ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ମାନଵଃ
ଦୁର୍ଲଭ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା ରହିଯାଏ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?
ନାତଃ ପରତରଂ ଲୋକେ କ୍ଵଚିଦାଶ୍ଚର୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାସକ୍ତଃ ପଣ୍ଡିତଃ ପରିଗୀଯତେ
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତରେ କିଛି ନାହିଁ: ପୁଅ, ଜନନୀ ଓ ଘରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ବାଧ୍ଯତେ ଯଃ ସଂସାରେ ନରୋ ମାଯାଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ସ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ଚ ମେଧାଵୀ ଶାସ୍ତ୍ରପାରଂ ଗତୋ ହି ସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ସେ ମେଧାବୀ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର୍ଥକ ଜ୍ଞାନୀ।
କିଂ ଵୃଥାଧ୍ଯଯନେନାତ୍ର ଦୃଢବନ୍ଧକରେଣ ଚ । ପଠିତଵ୍ଯଂ ତଦେଵାଶୁ ମୋଚଯେଦ୍ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ଏଠାରେ ଅର୍ଥହୀନ ପାଠ ପଢିଲେ କଣ ଉପକାର? ଏହା ତ ବନ୍ଧନକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ। ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ, ସେଇ ପାଠକୁ ଶୀଘ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଗହ୍ଣାତି ପୁରୁଷଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଗୃହଂ ତେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । କ୍ଵ ସୁଖଂ ବନ୍ଧନାଗାରେ ତେନ ଭୀତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ପିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକକୁ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଘର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବନ୍ଧନର କାରାଗାରରେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳିବ? ଏହିକାରଣରୁ, ପିତା, ମୁଁ ଭୟଭୀତ।
ଯେଽବୁଧା ମନ୍ଦମତଯୋ ଵିଧିନା ମୁଷିତାଶ୍ଚ ଯେ । ତେ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ପୁନର୍ବନ୍ଧଂ ଵିଶନ୍ତ୍ଯୁତ
ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମନ୍ଦମତି ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧୋକାଖାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନ ଗୃହଂ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ବନ୍ଧନେ ନ ଚ କାରଣମ୍ । ମନସା ଯୋ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଘର କୌଣସି କାରାଗାର ନୁହେଁ, ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମନରେ ମୁକ୍ତ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନ୍ଯାଯାଗତଧନଃ କୁର୍ଵନ୍ଵେଦୋକ୍ତଂ ଵିଧିଵତ୍କ୍ରମାତ୍ । ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯେତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ସତ୍ଯଵାକ୍ ଶୁଚିଃ
ଯିଏ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ବେଦ ଆଦି ନିୟମ ମାନି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସତ୍ୟ କହେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହେ, ସେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତିଶ୍ଚୈଵ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଵ୍ରତସ୍ଥିତଃ । ଗୃହସ୍ଥଂ ସମୁପାସନ୍ତେ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତିକ୍ରମେ ସଦା
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସନ୍ୟାସୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଏବଂ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାମାନେ ସଦା ବିକାଳ ପରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଚାନ୍ନଦାନେନ ଵାଚା ସୂନୃତଯା ତଥା । ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ଧର୍ମସ୍ଥା ଗୃହାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ
ଯେମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ଅନ୍ନଦାନରେ, ମିଠା କଥାରେ ଏବଂ ଉଦାରତାରେ ଘରସ୍ଥଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି।
ଗୃହାଶ୍ରମାତ୍ପରୋ ଧର୍ମୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଚ ଵୈ ଶ୍ରୁତଃ । ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିରାଚାର୍ଯୈର୍ଜ୍ଞାନିଭିଃ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇନି, ଶୁଣାଯାଇନି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି।