ଚାଣ୍ଡାଲାଜ୍ଞଯା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଖଡ୍ଗଗ୍ରହଣଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ - ଏକଦା ତୁ ଗତୋ ରନ୍ତୁଂ ବାଲକୈଃ ସହିତୋ ବହିଃ । ଵାରାଣସ୍ଯା ନାତିଦୂରେ ରୋହିତାଖ୍ଯଃ କୁମାରକଃ
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଦେଶରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ତଳୱାର ଧରିବା ଘଟଣା।
କ୍ରୀଡାଂ କୃତ୍ଵା ତତୋ ଦର୍ଭାନ୍ ଗ୍ରହୀତୁମୁପଚକ୍ରମେ । କୋମଲାନଲ୍ପମୂଲାଂଶ୍ଚ ସାଗ୍ରାଞ୍ଛକ୍ତ୍ଯନୁସାରତଃ
ଏକଦିନ ଖେଳି ସାରି, ସେ ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କମଳ ଓ ଛୋଟ ମୂଳ ଥିବା ଦର୍ଭ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆର୍ଯପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହସ୍ତଯୁଗ୍ମେନ ଯତ୍ନତଃ । ସଲକ୍ଷଣାଶ୍ଚ ସମିଧୋ ବର୍ହିରିଧ୍ମଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍
‘ମହାନ୍ଭାବଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦୁଇ ହାତରେ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଠିକ୍ ଚିହ୍ନିତ କୁଶ, ଦର୍ଭା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଠ ଉଠାଇଲା।
ପଲାଶକାଷ୍ଠାନ୍ଯାଦାଯ ତ୍ଵଗ୍ନିହୋମାର୍ଥମାଦରାତ୍ । ମସ୍ତକେ ଭାରକଂ କୃତ୍ଵା ଖିଦ୍ଯମାନଃ ପଦେ ପଦେ
ଅଗ୍ନିହୋମ ପାଇଁ ସେ ଆଦର ସହିତ ପଳାଶ କାଠ ଏକଠା କଲା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭାର ରଖି, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲା।
ଉଦକସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ତଦା ବାଲସ୍ତୃଷାନ୍ଵିତଃ । ଭୁଵି ଭାରଂ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଜଲସ୍ଥାନେ ତଦା ଶିଶୁଃ
ପାଣି ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ଶିଶୁ ତାହାର ଭାର ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲା।
କାମତଃ ସଲିଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ଚ ମୁହୂର୍ତକମ୍ । ଵଲ୍ମୀକୋପରି ଵିନ୍ଯସ୍ତଭାରୋ ହର୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଣି ପିଇ, କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଭାରଟିକୁ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଟା ଉପରେ ରଖି, ପୁଣି ଉଠାଇବାକୁ ତୟାରି ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଜ୍ଞଯା ତାଵତ୍କୃଷ୍ଣସର୍ପୋ ଭଯାଵହଃ । ମହାଵିଷୋ ମହାଘୋରୋ ଵଲ୍ମୀକାନ୍ନିର୍ଗତସ୍ତଦା
ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର କଳା ସାପ, ମହାବିଷାକ୍ତ ଓ ଭୟଜନକ, ସେଇ ଭୂଇଁଆଁଟାରୁ ବାହାରିଲା।
ତେନାସୌ ବାଲକୋ ଦଷ୍ଟସ୍ତଦୈଵ ଚ ପପାତ ହ । ରୋହିତାଖ୍ଯଂ ମୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଯୁର୍ବାଲା ଦ୍ଵିଜାଲଯମ୍
ସେଇ ସାପ ଶିଶୁଟିକୁ କାମଡ଼ିଲା ଓ ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ରୋହିତ ମୃତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ଵରିତା ଭଯସଂଵିଗ୍ନାଃ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତନ୍ମାତୁରଗ୍ରତଃ । ହେ ଵିପ୍ରଦାସି ତେ ପୁତ୍ରଃ କ୍ରୀଡାଂ କର୍ତୁଂ ବହିର୍ଗତଃ
ଭୟରେ ଓ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତୁମ ପୁଅ ବାହାରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଇଥିଲା।’
ଅସ୍ମାଭିଃ ସହିତସ୍ତତ୍ର ସର୍ପଦଷ୍ଟୋ ମୃତସ୍ତତଃ । ଇତି ସା ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ତଦା
‘ସେ ଆମ ସହିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସାପ କାମଡ଼ି ମରିଗଲା।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ମାଆ ମନେ ହେଲା ଯେ ମାନେ ଦେଉଳ ଆଘାତ ଲାଗିଛି।
ପପାତ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ଛିନ୍ନେଵ କଦଲୀ ଯଥା । ଅଥ ତାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରୁଷ୍ଟଃ ପାନୀଯେନାଭ୍ଯଷିଞ୍ଚତ
ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଛେଦିଯାଇଥିବା କଦଳୀ ଗଛ; ପରେ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଲେ।
ମୁହୂର୍ତାଚ୍ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତାମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକାରକଂ ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ଜାନତୀ ତ୍ଵଂ ନିଶାମୁଖେ
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ସ୍ଚେତନ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ‘ରାତିରେ କାନ୍ଦିବା ଅଶୁଭ ଓ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଣେ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣିଛ।’
ରୋଦନଂ କୁରୁଷେ ଦୁଷ୍ଟେ ଲଜ୍ଜା ତେ ହୃଦଯେ ନ କିମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ସା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
‘ଦୁଷ୍ଟେ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ତୋ ହୃଦୟରେ ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ କି?’ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।
ରୁରୋଦ କରୁଣଂ ଦୀନା ପୁତ୍ରଶୋକେନ ପୀଡିତା । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀ ଦୀନା ଧୂସରା ମୁକ୍ତମୂର୍ଧଜା
ପୁଅର ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଚୁଲି ଖୁଲା ଓ ଧୂଳି ଲଗିଥିଲା।
ଅଥ ତାଂ କୁପିତୋ ଵିପ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀମଭାଷତ । ଧିକ୍ତ୍ଵାଂ ଦୁଷ୍ଟେ କ୍ରଯଂ ଗୃହ୍ଯ ମମ କାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପସି
ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ — ‘ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, ତୁମେ ମୋ ଦେଇଥିବା ଦାମ ନେଇ, ମୋ କାମ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ।’
ଅଶକ୍ତା ଚେତ୍କଥଂ ତର୍ହି ଗୃହୀତଂ ମମ ତଦ୍ଧନମ୍ । ଏଵଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ତେନ କ୍ରୂରଵାକ୍ଯୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
‘ଯଦି ସମର୍ଥ ନୁହଁ, ତେବେ ମୋ ଟଙ୍କା କାହିଁକି ନେଲୁ?’ ଏଭଳି କ୍ରୂର କଥାରେ ସେ ପୁନିପୁନି ତାକୁ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ରୁଦିତା କାରଣଂ ପ୍ରାହ ଵିପ୍ରଂ ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା । ସ୍ଵାମିନ୍ ମମ ସୁତୋ ବାଲଃ ସର୍ପଦଷ୍ଟୋ ମୃତୋ ବହିଃ
ସେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କାରଣ କହିଲେ — ‘ସ୍ୱାମୀ, ମୋ ପୁଅ ଛୋଟ ଥିଲା, ସାପ କାମଡ଼ି ତାହା ବାହାରେ ମରିଗଲା।’
ଅନୁଜ୍ଞାଂ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାସ୍ଯାମି ବାଲକମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତେନ ସଞ୍ଜାତଂ ମମ ସୁଵ୍ରତ
‘ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି; ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏବେ ତାକୁ ଦେଖିବା ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କରୁଣଂ ବାଲା ପୁନରେଵ ରୁରୋଦ ହ । ପୁନସ୍ତାଂ କୁପିତୋ ଵିପ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀମଭାଷତ
ଏଭଳି କହି, ଦୁଃଖିତ ଜଣେ ମହିଳା ପୁଣି କାନ୍ଦିଲେ; ପୁଣିଥରେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଶଠେ ଦୁଷ୍ଟସମାଚାରେ କିଂ ନ ଜାନାସି ପାତକମ୍ । ଯଃ ସ୍ଵାମିଵେତନଂ ଗୃହ୍ଯ ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପତି
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ‘ଠକେଇବା ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ତୁମେ, ପାପ ଜାଣ ନାହିଁ କି? ଯେଉଁଠାରେ ମାଲିକଙ୍କ ଦାମ ନେଇ, କାମ ଛାଡ଼ିଦିଏ—’
ନରକେ ପଚ୍ଯତେ ସୋଽଥ ମହାରୌରଵପୂର୍ଵକେ । ଉଷିତ୍ଵା ନରକେ କଲ୍ପଂ ତତୋଽସୌ କୁକ୍କୁଟୋ ଭଵେତ୍
ସେ ପ୍ରଥମେ ମହାରୌରବ ନରକରେ ରନ୍ଧାଯାଏ; ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହି, ପରେ ସେ କୁକୁଡ଼ି ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
କିମନେନାଥଵା କାର୍ଯଂ ଧର୍ମସଂକୀର୍ତନେନ ମେ । ଯସ୍ତୁ ପାପରତୋ ମୂର୍ଖଃ କ୍ରୂରୋ ନୀଚୋଽନୃତଃ ଶଠଃ
ମୋ ପାଇଁ ଧର୍ମ କଥା କହିବାର କଣ ଦରକାର? ଯିଏ ପାପରେ ଲାଗିଥାଏ, ମୂର୍ଖ, କ୍ରୁର, ନିମ୍ନ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଓ ଚତୁର—
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ତସ୍ମିନ୍ଭଵେଦ୍ ବୀଜମିଵୋଷରେ । ଏହି ତେ ଵିଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ପରଲୋକଭଯଂ ଯଦି
ତାଙ୍କର କଥା ଫଳହୀନ, ମାଟି ହୀନ ଜମିରେ ବିଆ ପଡିଲେ ଯେପରି। ଆସ, ତୁମେ ଯଦି ପରଲୋକର ଭୟ କିଛି ଅଛି।
ଏଵମୁକ୍ତାଥ ସା ଵିପ୍ରଂ ଵେପମାନାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । କାରୁଣ୍ଯଂ କୁରୁ ମେ ନାଥ ପ୍ରସୀଦ ସୁମୁଖୋ ଭଵ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା: 'ନାଥ, ମୋତେ ଦୟା କର, ଦୟାଳୁ ହୁଅ, ମୋ ଉପରେ କୃପା କର।'
ପ୍ରସ୍ଥାପଯ ମୁହୂର୍ତଂ ମାଂ ଯାଵଦ୍ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଲକମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସା ମୂର୍ଧ୍ନା ନିପତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜପାଦଯୋଃ
'ମୋତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପଠା, ଯେଉଁଯାଏଁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବି।' ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦରେ ପଡିଗଲା।
ରୁରୋଦ କରୁଣଂ ବାଲା ପୁତ୍ରଶୋକେନ ପୀଡିତା । ଅଥାହ କୁପିତୋ ଵିପ୍ରଃ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ପୁଅର ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେ ଝିଅ ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦିଲା। ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକୁ କରି କହିଲେ।
ଵିପ୍ର ଉଵାଚ - କିଂ ତେ ପୁତ୍ରେଣ ମେ କାର୍ଯଂ ଗୃହକର୍ମ କୁରୁଷ୍ଵ ମେ । କିଂ ନ ଜାନାସି ମେ କ୍ରୋଧଂ କଶାଘାତଫଲପ୍ରଦମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ତୋ ପୁଅ ସହିତ ମୋର କଣ କାମ? ମୋ ଘର କାମ କର। ମୋର କ୍ରୋଧ ଚମଡ଼ା ମାଡ଼ର ଫଳ ଦିଏ, ତୁ ଜାଣୁନାହୁ କି?'
ଏଵମୁକ୍ତା ସ୍ଥିତା ଧୈର୍ଯାଦ୍ ଗୃହକର୍ମ ଚକାର ହ । ଅର୍ଧରାତ୍ରୋ ଗତସ୍ତସ୍ଯାଃ ପାଦାଭ୍ଯଙ୍ଗାଦିକର୍ମଣା
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଘର କାମ କରିଲା। ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ପାଦ ମସାଜ ଓ ଅନ୍ୟ କାମ ସରିଗଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣେନାଥ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ପୁତ୍ରପାର୍ଶ୍ଵଂ ଵ୍ରଜାଧୁନା । ତସ୍ଯ ଦାହାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ପୁନରାଗଚ୍ଛ ସତ୍ଵରମ୍
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଏବେ ତୁ ପୁଅ ପାଖକୁ ଯା। ତାଙ୍କର ଦାହ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆ।'
ନ ଲୁପ୍ଯେତ ଯଥା ପ୍ରାତର୍ଗୃହକର୍ମ ମମେତି ଚ । ତତସ୍ତ୍ଵେକାକିନୀ ରାତ୍ରୌ ଵିଲପନ୍ତୀ ଜଗାମ ହ
'ପ୍ରଭାତରେ ମୋ ଘର କାମ ଭୁଲିଯିଅନି।' ଏପରି କହି, ସେ ଏକା ରାତିରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଗଲା।