କଲ୍ପାନ୍ତସଦୃଶାକାରଂ ଶ୍ମଶାନଂ ତତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍ । ସ ରାଜା ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖାଦେଵମଶୋଚତ
ସେ ଶ୍ମଶାନଟି କଳ୍ପାନ୍ତ ସଦୃଶ ଦାରୁଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଏଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର କଲେ।
ହା ଭୃତ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଯୂଯଂ କ୍ଵ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ କୁଲୋଚିତମ୍ । ହା ପ୍ରିଯ ପୁତ୍ର ମେ ବାଲ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯକମ୍
ହା ମୋର ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେ ରାଜ୍ୟର ମହିମା କେଉଁଠି ଗଲା? ହା ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଅଭାଗା ବାପାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ କୋପେନ ଗତା ଯୂଯଂ କ୍ଵ ଦୂରତଃ । ଵିନା ଧର୍ମଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜାଯତେ ନ ଶୁଭଂ କ୍ଵଚିତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ କାହିଁକି? ଧର୍ମ ବିନା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଭଲ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ନତୋ ଧାରଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷୋ ଧର୍ମମେଵ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତତ୍ର ଚାଣ୍ଡାଲୋକ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେଥିପାଇଁ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟା କରି ଧର୍ମକୁ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବି, ସେଠାରେ ରାଜା ବାରମ୍ବାର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ମଲେନ ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ଶଵାନାଂ ଦର୍ଶନେ ଵ୍ରଜନ୍ । ଲକୁଟାକାରକଲ୍ପଶ୍ଚ ଧାଵଂଶ୍ଚାପି ତତସ୍ତତଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ମଳରେ ଲିପ୍ତ, ଲାଶ ଦେଖି ଘୁରୁଥିଲେ, ଲଠି ଧରିଥିବା ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
ଅସ୍ମିଞ୍ଛଵ ଇଦଂ ମୌଲ୍ଯଂ ଶତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଚାଗ୍ରତଃ । ଇଦଂ ମମ ଇଦଂ ରାଜ୍ଞ ଇଦଂ ଚାଣ୍ଡାଲକସ୍ଯ ଚ
ଏହି ଲାଶରୁ ମୁଁ ଶତ ମୁଦ୍ରା ମିଳିବି; ଏହା ମୋର, ଏହା ରାଜାଙ୍କର, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କର।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ରାଜା ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଦୁସ୍ତରାଂ ଗତଃ । ଜୀର୍ଣୈକପଟସୁଗ୍ରନ୍ଥିକୃତକନ୍ଥାପରିଗ୍ରହଃ
ଏପରି ଭାବି, ରାଜା ସେ ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିଲେ, ଏକ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚିରା ଗଠି ଗଳାକୁ ବାନ୍ଧି ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚିତାଭସ୍ମରଜୋଲିପ୍ତମୁଖବାହୂଦରାଙ୍ଘ୍ରିକଃ । ନାନାମେଦୋଵସାମଜ୍ଜାଲିପ୍ତପାଣ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଃ ଶ୍ଵସନ୍
ଚିତାର ଅସ୍ମାରେ ମୁହଁ, ବାହୁ, ପେଟ, ପାଦ ଲିପ୍ତ ଥିଲା; ହାତ ଓ ଆଂଠି ଭିନ୍ନ ମାଂସ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ନାନାଶଵୌଦନକୃତକ୍ଷୁନ୍ନିଵୃତ୍ତିପରାଯଣଃ । ତଦୀଯମାଲ୍ଯସଂଶ୍ଲେଷକୃତମସ୍ତକମଣ୍ଡଲଃ
ବିଭିନ୍ନ ଲାଶରୁ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଭୁଖ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଶର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵା ଶେତେ ହାହେତି ପ୍ରଵଦନ୍ମୁହୁଃ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାସ୍ତୁ ନୀତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ
ସେ ରାତି ଦିନ କେବେ ଶୁଏନାହାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ହାହାକାର କରୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଶତ ବର୍ଷ ପରି କଟିଗଲା।
ଚାଣ୍ଡାଲାଜ୍ଞଯା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଖଡ୍ଗଗ୍ରହଣଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ - ଏକଦା ତୁ ଗତୋ ରନ୍ତୁଂ ବାଲକୈଃ ସହିତୋ ବହିଃ । ଵାରାଣସ୍ଯା ନାତିଦୂରେ ରୋହିତାଖ୍ଯଃ କୁମାରକଃ
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଦେଶରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ତଳୱାର ଧରିବା ଘଟଣା।
କ୍ରୀଡାଂ କୃତ୍ଵା ତତୋ ଦର୍ଭାନ୍ ଗ୍ରହୀତୁମୁପଚକ୍ରମେ । କୋମଲାନଲ୍ପମୂଲାଂଶ୍ଚ ସାଗ୍ରାଞ୍ଛକ୍ତ୍ଯନୁସାରତଃ
ଏକଦିନ ଖେଳି ସାରି, ସେ ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କମଳ ଓ ଛୋଟ ମୂଳ ଥିବା ଦର୍ଭ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆର୍ଯପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହସ୍ତଯୁଗ୍ମେନ ଯତ୍ନତଃ । ସଲକ୍ଷଣାଶ୍ଚ ସମିଧୋ ବର୍ହିରିଧ୍ମଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍
‘ମହାନ୍ଭାବଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦୁଇ ହାତରେ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଠିକ୍ ଚିହ୍ନିତ କୁଶ, ଦର୍ଭା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଠ ଉଠାଇଲା।
ପଲାଶକାଷ୍ଠାନ୍ଯାଦାଯ ତ୍ଵଗ୍ନିହୋମାର୍ଥମାଦରାତ୍ । ମସ୍ତକେ ଭାରକଂ କୃତ୍ଵା ଖିଦ୍ଯମାନଃ ପଦେ ପଦେ
ଅଗ୍ନିହୋମ ପାଇଁ ସେ ଆଦର ସହିତ ପଳାଶ କାଠ ଏକଠା କଲା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭାର ରଖି, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲା।
ଉଦକସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ତଦା ବାଲସ୍ତୃଷାନ୍ଵିତଃ । ଭୁଵି ଭାରଂ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଜଲସ୍ଥାନେ ତଦା ଶିଶୁଃ
ପାଣି ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ଶିଶୁ ତାହାର ଭାର ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲା।
କାମତଃ ସଲିଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ଚ ମୁହୂର୍ତକମ୍ । ଵଲ୍ମୀକୋପରି ଵିନ୍ଯସ୍ତଭାରୋ ହର୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଣି ପିଇ, କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଭାରଟିକୁ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଟା ଉପରେ ରଖି, ପୁଣି ଉଠାଇବାକୁ ତୟାରି ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଜ୍ଞଯା ତାଵତ୍କୃଷ୍ଣସର୍ପୋ ଭଯାଵହଃ । ମହାଵିଷୋ ମହାଘୋରୋ ଵଲ୍ମୀକାନ୍ନିର୍ଗତସ୍ତଦା
ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର କଳା ସାପ, ମହାବିଷାକ୍ତ ଓ ଭୟଜନକ, ସେଇ ଭୂଇଁଆଁଟାରୁ ବାହାରିଲା।
ତେନାସୌ ବାଲକୋ ଦଷ୍ଟସ୍ତଦୈଵ ଚ ପପାତ ହ । ରୋହିତାଖ୍ଯଂ ମୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଯୁର୍ବାଲା ଦ୍ଵିଜାଲଯମ୍
ସେଇ ସାପ ଶିଶୁଟିକୁ କାମଡ଼ିଲା ଓ ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ରୋହିତ ମୃତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ଵରିତା ଭଯସଂଵିଗ୍ନାଃ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତନ୍ମାତୁରଗ୍ରତଃ । ହେ ଵିପ୍ରଦାସି ତେ ପୁତ୍ରଃ କ୍ରୀଡାଂ କର୍ତୁଂ ବହିର୍ଗତଃ
ଭୟରେ ଓ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତୁମ ପୁଅ ବାହାରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଇଥିଲା।’
ଅସ୍ମାଭିଃ ସହିତସ୍ତତ୍ର ସର୍ପଦଷ୍ଟୋ ମୃତସ୍ତତଃ । ଇତି ସା ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ତଦା
‘ସେ ଆମ ସହିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସାପ କାମଡ଼ି ମରିଗଲା।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ମାଆ ମନେ ହେଲା ଯେ ମାନେ ଦେଉଳ ଆଘାତ ଲାଗିଛି।
ପପାତ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ଛିନ୍ନେଵ କଦଲୀ ଯଥା । ଅଥ ତାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରୁଷ୍ଟଃ ପାନୀଯେନାଭ୍ଯଷିଞ୍ଚତ
ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଛେଦିଯାଇଥିବା କଦଳୀ ଗଛ; ପରେ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଲେ।
ମୁହୂର୍ତାଚ୍ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତାମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକାରକଂ ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ଜାନତୀ ତ୍ଵଂ ନିଶାମୁଖେ
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ସ୍ଚେତନ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ‘ରାତିରେ କାନ୍ଦିବା ଅଶୁଭ ଓ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଣେ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣିଛ।’
ରୋଦନଂ କୁରୁଷେ ଦୁଷ୍ଟେ ଲଜ୍ଜା ତେ ହୃଦଯେ ନ କିମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ସା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
‘ଦୁଷ୍ଟେ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ତୋ ହୃଦୟରେ ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ କି?’ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।
ରୁରୋଦ କରୁଣଂ ଦୀନା ପୁତ୍ରଶୋକେନ ପୀଡିତା । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀ ଦୀନା ଧୂସରା ମୁକ୍ତମୂର୍ଧଜା
ପୁଅର ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଚୁଲି ଖୁଲା ଓ ଧୂଳି ଲଗିଥିଲା।
ଅଥ ତାଂ କୁପିତୋ ଵିପ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀମଭାଷତ । ଧିକ୍ତ୍ଵାଂ ଦୁଷ୍ଟେ କ୍ରଯଂ ଗୃହ୍ଯ ମମ କାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପସି
ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ — ‘ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, ତୁମେ ମୋ ଦେଇଥିବା ଦାମ ନେଇ, ମୋ କାମ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ।’
ଅଶକ୍ତା ଚେତ୍କଥଂ ତର୍ହି ଗୃହୀତଂ ମମ ତଦ୍ଧନମ୍ । ଏଵଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ତେନ କ୍ରୂରଵାକ୍ଯୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
‘ଯଦି ସମର୍ଥ ନୁହଁ, ତେବେ ମୋ ଟଙ୍କା କାହିଁକି ନେଲୁ?’ ଏଭଳି କ୍ରୂର କଥାରେ ସେ ପୁନିପୁନି ତାକୁ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ରୁଦିତା କାରଣଂ ପ୍ରାହ ଵିପ୍ରଂ ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା । ସ୍ଵାମିନ୍ ମମ ସୁତୋ ବାଲଃ ସର୍ପଦଷ୍ଟୋ ମୃତୋ ବହିଃ
ସେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କାରଣ କହିଲେ — ‘ସ୍ୱାମୀ, ମୋ ପୁଅ ଛୋଟ ଥିଲା, ସାପ କାମଡ଼ି ତାହା ବାହାରେ ମରିଗଲା।’
ଅନୁଜ୍ଞାଂ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାସ୍ଯାମି ବାଲକମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତେନ ସଞ୍ଜାତଂ ମମ ସୁଵ୍ରତ
‘ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି; ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏବେ ତାକୁ ଦେଖିବା ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କରୁଣଂ ବାଲା ପୁନରେଵ ରୁରୋଦ ହ । ପୁନସ୍ତାଂ କୁପିତୋ ଵିପ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀମଭାଷତ
ଏଭଳି କହି, ଦୁଃଖିତ ଜଣେ ମହିଳା ପୁଣି କାନ୍ଦିଲେ; ପୁଣିଥରେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଶଠେ ଦୁଷ୍ଟସମାଚାରେ କିଂ ନ ଜାନାସି ପାତକମ୍ । ଯଃ ସ୍ଵାମିଵେତନଂ ଗୃହ୍ଯ ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ଵିଲୁମ୍ପତି
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ‘ଠକେଇବା ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ତୁମେ, ପାପ ଜାଣ ନାହିଁ କି? ଯେଉଁଠାରେ ମାଲିକଙ୍କ ଦାମ ନେଇ, କାମ ଛାଡ଼ିଦିଏ—’