ଇମଂ ଚ ଜର୍ଜରଂ ଦଣ୍ଡଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯାହି ମା ଚିରମ୍ । ଵୀରବାହୋରଯଂ ଦଣ୍ଡ ଇତି ଘୋଷସ୍ଵ ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଜର୍ଜରିତ ଦଣ୍ଡଟି ନେଇ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାଅ। ସବୁଠାରେ ଘୋଷଣା କର—‘ଏହା ବୀରବାହୁଙ୍କ ଦଣ୍ଡ।’
ସୂତ ଉଵାଚ - କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରକଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଭଵଦ୍ରାଜା ଶ୍ମଶାନେ ଦଦ୍ଵଶାନୁଗଃ
ସୂତ କହିଲେ — କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରିଣା । ରାଜା ତେନ ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଜଗାମ ଶଵମନ୍ଦିରମ୍
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜା ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଶବ ଘରକୁ ଗଲେ।
ପୁର୍ଯାସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ଦେଶେ ଵିଦ୍ଯମାନଂ ଭଯାନକମ୍ । ଶଵମାଲ୍ଯସମାକୀର୍ଣଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ବହୁଧୂମକମ୍
ସହରର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ ମାଳା ରହିଥିଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁରେ ଭରିଥିଲା।
ଶ୍ମଶାନଂ ଘୋରସନ୍ନାଦଂ ଶିଵାଶତସମାକୁଲମ୍ । ଗୃଦ୍ଧ୍ରଗୋମାଯୁସଂକୀର୍ଣଂ ଶ୍ଵଵୃନ୍ଦପରିଵାରିତମ୍
ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାଉଥିବା ଶ୍ମଶାନଟି ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଶତେଶତେ ଭରିଥିଲେ, ଉପରେ ଗିଧ, ଶିଆଳ ଘୁରୁଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁରମାନେ ଦଳେଦଳେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଅସ୍ଥିସଙ୍ଘାତସଙ୍କୀର୍ଣଂ ମହାଦୁର୍ଗନ୍ଧସଂକୁଲମ୍ । ଅର୍ଧଦଗ୍ଧଶଵାସ୍ଯାନି ଵିକସଦ୍ଦନ୍ତପଂକ୍ତିଭିଃ
ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, ଅଧଜଳିଆ ଲାଶର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ହସନ୍ତୀଵାଗ୍ନିମଧ୍ଯସ୍ଥକାଯସ୍ଯୈଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ନାନାମୃତସୁହୃନ୍ନାଦଂ ମହାକୋଲାହଲାକୁଲମ୍
ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହେଉଥିଲା ହସୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପିଡ଼ାର ଚିତ୍କାର ଓ ହାହାକାର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ହା ପୁତ୍ର ମିତ୍ର ହା ବନ୍ଧୋ ଭ୍ରାତର୍ଵତ୍ସ ପ୍ରିଯାଦ୍ଯ ମେ । ହାପ୍ଯତେ ଭାଗିନେଯାର୍ହ ହା ମାତୁଲ ପିତାମହ
ହା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ହା ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ମୋ ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛୁ? ହା ଭାଉଜ, ମାମୁ, ପିତାମହ!
ମାତାମହ ପିତଃ ପୌତ୍ର କ୍ଵ ଗତୋଽସ୍ଯେହି ବାନ୍ଧଵ । ଇତି ଶବ୍ଦୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ଭୈରଵୈଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ମାମା, ବାପା, ପଉତ, କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆସ, ବନ୍ଧୁ! — ଏପରି ଅନେକ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଆକୁଳ ଚିତ୍କାର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆକାଶ ଭରିଥିଲା।
ଜ୍ଵଲନ୍ମାଂସଵସାମେଦଚ୍ଛୂମିତି ଧ୍ଵନିସଙ୍କୁଲମ୍ । ଅଗ୍ନେଶ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦୋ ଭୈରଵୋ ଯତ୍ର ଜାଯତେ
ଏଠାରେ ଜଳୁଥିବା ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିର ଦାହ ଶବ୍ଦ, ଅଗ୍ନିର ଚଟାଚଟି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଭରି ରହିଥିଲା।
କଲ୍ପାନ୍ତସଦୃଶାକାରଂ ଶ୍ମଶାନଂ ତତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍ । ସ ରାଜା ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖାଦେଵମଶୋଚତ
ସେ ଶ୍ମଶାନଟି କଳ୍ପାନ୍ତ ସଦୃଶ ଦାରୁଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଏଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର କଲେ।
ହା ଭୃତ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଯୂଯଂ କ୍ଵ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ କୁଲୋଚିତମ୍ । ହା ପ୍ରିଯ ପୁତ୍ର ମେ ବାଲ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯକମ୍
ହା ମୋର ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେ ରାଜ୍ୟର ମହିମା କେଉଁଠି ଗଲା? ହା ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଅଭାଗା ବାପାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ କୋପେନ ଗତା ଯୂଯଂ କ୍ଵ ଦୂରତଃ । ଵିନା ଧର୍ମଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜାଯତେ ନ ଶୁଭଂ କ୍ଵଚିତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ କାହିଁକି? ଧର୍ମ ବିନା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଭଲ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ନତୋ ଧାରଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷୋ ଧର୍ମମେଵ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତତ୍ର ଚାଣ୍ଡାଲୋକ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେଥିପାଇଁ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟା କରି ଧର୍ମକୁ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବି, ସେଠାରେ ରାଜା ବାରମ୍ବାର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ମଲେନ ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ଶଵାନାଂ ଦର୍ଶନେ ଵ୍ରଜନ୍ । ଲକୁଟାକାରକଲ୍ପଶ୍ଚ ଧାଵଂଶ୍ଚାପି ତତସ୍ତତଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ମଳରେ ଲିପ୍ତ, ଲାଶ ଦେଖି ଘୁରୁଥିଲେ, ଲଠି ଧରିଥିବା ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
ଅସ୍ମିଞ୍ଛଵ ଇଦଂ ମୌଲ୍ଯଂ ଶତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଚାଗ୍ରତଃ । ଇଦଂ ମମ ଇଦଂ ରାଜ୍ଞ ଇଦଂ ଚାଣ୍ଡାଲକସ୍ଯ ଚ
ଏହି ଲାଶରୁ ମୁଁ ଶତ ମୁଦ୍ରା ମିଳିବି; ଏହା ମୋର, ଏହା ରାଜାଙ୍କର, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କର।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ରାଜା ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଦୁସ୍ତରାଂ ଗତଃ । ଜୀର୍ଣୈକପଟସୁଗ୍ରନ୍ଥିକୃତକନ୍ଥାପରିଗ୍ରହଃ
ଏପରି ଭାବି, ରାଜା ସେ ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିଲେ, ଏକ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚିରା ଗଠି ଗଳାକୁ ବାନ୍ଧି ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚିତାଭସ୍ମରଜୋଲିପ୍ତମୁଖବାହୂଦରାଙ୍ଘ୍ରିକଃ । ନାନାମେଦୋଵସାମଜ୍ଜାଲିପ୍ତପାଣ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଃ ଶ୍ଵସନ୍
ଚିତାର ଅସ୍ମାରେ ମୁହଁ, ବାହୁ, ପେଟ, ପାଦ ଲିପ୍ତ ଥିଲା; ହାତ ଓ ଆଂଠି ଭିନ୍ନ ମାଂସ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ନାନାଶଵୌଦନକୃତକ୍ଷୁନ୍ନିଵୃତ୍ତିପରାଯଣଃ । ତଦୀଯମାଲ୍ଯସଂଶ୍ଲେଷକୃତମସ୍ତକମଣ୍ଡଲଃ
ବିଭିନ୍ନ ଲାଶରୁ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଭୁଖ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଶର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵା ଶେତେ ହାହେତି ପ୍ରଵଦନ୍ମୁହୁଃ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାସ୍ତୁ ନୀତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ
ସେ ରାତି ଦିନ କେବେ ଶୁଏନାହାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ହାହାକାର କରୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଶତ ବର୍ଷ ପରି କଟିଗଲା।
ଚାଣ୍ଡାଲାଜ୍ଞଯା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଖଡ୍ଗଗ୍ରହଣଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ - ଏକଦା ତୁ ଗତୋ ରନ୍ତୁଂ ବାଲକୈଃ ସହିତୋ ବହିଃ । ଵାରାଣସ୍ଯା ନାତିଦୂରେ ରୋହିତାଖ୍ଯଃ କୁମାରକଃ
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଦେଶରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ତଳୱାର ଧରିବା ଘଟଣା।
କ୍ରୀଡାଂ କୃତ୍ଵା ତତୋ ଦର୍ଭାନ୍ ଗ୍ରହୀତୁମୁପଚକ୍ରମେ । କୋମଲାନଲ୍ପମୂଲାଂଶ୍ଚ ସାଗ୍ରାଞ୍ଛକ୍ତ୍ଯନୁସାରତଃ
ଏକଦିନ ଖେଳି ସାରି, ସେ ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କମଳ ଓ ଛୋଟ ମୂଳ ଥିବା ଦର୍ଭ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆର୍ଯପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହସ୍ତଯୁଗ୍ମେନ ଯତ୍ନତଃ । ସଲକ୍ଷଣାଶ୍ଚ ସମିଧୋ ବର୍ହିରିଧ୍ମଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍
‘ମହାନ୍ଭାବଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦୁଇ ହାତରେ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଠିକ୍ ଚିହ୍ନିତ କୁଶ, ଦର୍ଭା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଠ ଉଠାଇଲା।
ପଲାଶକାଷ୍ଠାନ୍ଯାଦାଯ ତ୍ଵଗ୍ନିହୋମାର୍ଥମାଦରାତ୍ । ମସ୍ତକେ ଭାରକଂ କୃତ୍ଵା ଖିଦ୍ଯମାନଃ ପଦେ ପଦେ
ଅଗ୍ନିହୋମ ପାଇଁ ସେ ଆଦର ସହିତ ପଳାଶ କାଠ ଏକଠା କଲା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭାର ରଖି, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲା।
ଉଦକସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ତଦା ବାଲସ୍ତୃଷାନ୍ଵିତଃ । ଭୁଵି ଭାରଂ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଜଲସ୍ଥାନେ ତଦା ଶିଶୁଃ
ପାଣି ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ଶିଶୁ ତାହାର ଭାର ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲା।
କାମତଃ ସଲିଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ଚ ମୁହୂର୍ତକମ୍ । ଵଲ୍ମୀକୋପରି ଵିନ୍ଯସ୍ତଭାରୋ ହର୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଣି ପିଇ, କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଭାରଟିକୁ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଟା ଉପରେ ରଖି, ପୁଣି ଉଠାଇବାକୁ ତୟାରି ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଜ୍ଞଯା ତାଵତ୍କୃଷ୍ଣସର୍ପୋ ଭଯାଵହଃ । ମହାଵିଷୋ ମହାଘୋରୋ ଵଲ୍ମୀକାନ୍ନିର୍ଗତସ୍ତଦା
ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର କଳା ସାପ, ମହାବିଷାକ୍ତ ଓ ଭୟଜନକ, ସେଇ ଭୂଇଁଆଁଟାରୁ ବାହାରିଲା।
ତେନାସୌ ବାଲକୋ ଦଷ୍ଟସ୍ତଦୈଵ ଚ ପପାତ ହ । ରୋହିତାଖ୍ଯଂ ମୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଯୁର୍ବାଲା ଦ୍ଵିଜାଲଯମ୍
ସେଇ ସାପ ଶିଶୁଟିକୁ କାମଡ଼ିଲା ଓ ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ରୋହିତ ମୃତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ଵରିତା ଭଯସଂଵିଗ୍ନାଃ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତନ୍ମାତୁରଗ୍ରତଃ । ହେ ଵିପ୍ରଦାସି ତେ ପୁତ୍ରଃ କ୍ରୀଡାଂ କର୍ତୁଂ ବହିର୍ଗତଃ
ଭୟରେ ଓ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତୁମ ପୁଅ ବାହାରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଇଥିଲା।’
ଅସ୍ମାଭିଃ ସହିତସ୍ତତ୍ର ସର୍ପଦଷ୍ଟୋ ମୃତସ୍ତତଃ । ଇତି ସା ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ତଦା
‘ସେ ଆମ ସହିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସାପ କାମଡ଼ି ମରିଗଲା।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ମାଆ ମନେ ହେଲା ଯେ ମାନେ ଦେଉଳ ଆଘାତ ଲାଗିଛି।