ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଵିଯୋଗାର୍ତମାନୀଯ ନିଜପକ୍କଣେ । ନିଗଡେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଂ ସ୍ଵଯଂ ସୁଷ୍ଵାପ ଵିଜ୍ଵରଃ
ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ, ନିଗଡରେ ରଖିଦେଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ ନିଜେ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଶୁଇ ପଡିଲେ।
ନିଗଡସ୍ଥସ୍ତତୋ ରାଜା ଵସଂଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲପକ୍କଣେ । ଅନ୍ନପାନେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସଦା ଵୈ ତଦଶୋଚଯତ୍
ତାପରେ ରାଜା ନିଗଡରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ସେ ଖାଇବା ପିଇବା ଛାଡିଦେଲେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।
ତନ୍ଵୀ ଦୀନମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲଂ ଦୀନମୁଖଂ ପୁରଃ । ମାଂ ସ୍ମରନ୍ତ୍ଯସୁଖାଵିଷ୍ଟା ମୋକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି ନୌ ନୃପଃ
ସୁକୁମାର, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଥିବା ଛୁଆଁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ମୋତେ ମନେ ପକାଇ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ଭାବିଲେ — ‘ରାଜା ଆମକୁ ଛାଡିଦେବେ।’
ଉପାତ୍ତଵିତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ରୋଦମାନଂ ସୁତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଚ ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଟଙ୍କା ମିଳିଥିଲା, ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ପୁଅକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ଆମ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ତାତପାର୍ଶ୍ଵଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ରୁଦନ୍ତଂ ବାଲକଂ ପୁନଃ । ତାତ ତାତେତି ଭାଷନ୍ତଂ ତଥା ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
‘ମୁଁ ବାପାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ପିଲାଟି ଆଉଥରେ ‘ବାପା, ବାପା’ ବୋଲି ଡାକି, ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେବ।
ନ ସା ମାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଵେତ୍ତି ଚାଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତମ୍ । ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ
ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସେ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଥିବା ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଯିବା, ଜନାନୀ-ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା—
ତତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲତା ଚେଯମହୋ ଦୁଃଖପରମ୍ପରା । ଏଵଂ ସ ନିଵସନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରଂଶ୍ଚ ଦଯିତାଂ ସୁତମ୍
ଏବେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା—ହାଁ, ଏକ ପରମ୍ପରା ଦୁଃଖ! ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ସେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ନିନାଯ ଦିଵସାନ୍ ରାଜା ଚତୁରୋ ଵିଧିପୀଡିତଃ । ଅଥାହ୍ନି ପଞ୍ଚମେ ତେନ ନିଗଡାନ୍ମୋଚିତୋ ନୃପଃ
ବିଧିର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଏଭଳି ଚାରି ଦିନ କାଟିଲେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ନିଗଡରୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟଶ୍ଚ ମୃତଚୈଲାପହାରଣେ । କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ପରୁଷୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିର୍ଭତ୍ସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା ଶିଖାଇଲେ ଏବଂ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହି ବାରମ୍ବାର ଅପମାନ କରିଲେ।
କାଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ଭାଗେ ଶ୍ମଶାନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା କ୍ଵଚିତ୍
କାଶୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ଶ୍ମଶାନ ଅଛି। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭଳି ରକ୍ଷା କର, କେବେ ଏହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇମଂ ଚ ଜର୍ଜରଂ ଦଣ୍ଡଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯାହି ମା ଚିରମ୍ । ଵୀରବାହୋରଯଂ ଦଣ୍ଡ ଇତି ଘୋଷସ୍ଵ ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଜର୍ଜରିତ ଦଣ୍ଡଟି ନେଇ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାଅ। ସବୁଠାରେ ଘୋଷଣା କର—‘ଏହା ବୀରବାହୁଙ୍କ ଦଣ୍ଡ।’
ସୂତ ଉଵାଚ - କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରକଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଭଵଦ୍ରାଜା ଶ୍ମଶାନେ ଦଦ୍ଵଶାନୁଗଃ
ସୂତ କହିଲେ — କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରିଣା । ରାଜା ତେନ ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଜଗାମ ଶଵମନ୍ଦିରମ୍
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜା ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଶବ ଘରକୁ ଗଲେ।
ପୁର୍ଯାସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ଦେଶେ ଵିଦ୍ଯମାନଂ ଭଯାନକମ୍ । ଶଵମାଲ୍ଯସମାକୀର୍ଣଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ବହୁଧୂମକମ୍
ସହରର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ ମାଳା ରହିଥିଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁରେ ଭରିଥିଲା।
ଶ୍ମଶାନଂ ଘୋରସନ୍ନାଦଂ ଶିଵାଶତସମାକୁଲମ୍ । ଗୃଦ୍ଧ୍ରଗୋମାଯୁସଂକୀର୍ଣଂ ଶ୍ଵଵୃନ୍ଦପରିଵାରିତମ୍
ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାଉଥିବା ଶ୍ମଶାନଟି ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଶତେଶତେ ଭରିଥିଲେ, ଉପରେ ଗିଧ, ଶିଆଳ ଘୁରୁଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁରମାନେ ଦଳେଦଳେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଅସ୍ଥିସଙ୍ଘାତସଙ୍କୀର୍ଣଂ ମହାଦୁର୍ଗନ୍ଧସଂକୁଲମ୍ । ଅର୍ଧଦଗ୍ଧଶଵାସ୍ଯାନି ଵିକସଦ୍ଦନ୍ତପଂକ୍ତିଭିଃ
ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, ଅଧଜଳିଆ ଲାଶର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ହସନ୍ତୀଵାଗ୍ନିମଧ୍ଯସ୍ଥକାଯସ୍ଯୈଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ନାନାମୃତସୁହୃନ୍ନାଦଂ ମହାକୋଲାହଲାକୁଲମ୍
ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହେଉଥିଲା ହସୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପିଡ଼ାର ଚିତ୍କାର ଓ ହାହାକାର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ହା ପୁତ୍ର ମିତ୍ର ହା ବନ୍ଧୋ ଭ୍ରାତର୍ଵତ୍ସ ପ୍ରିଯାଦ୍ଯ ମେ । ହାପ୍ଯତେ ଭାଗିନେଯାର୍ହ ହା ମାତୁଲ ପିତାମହ
ହା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ହା ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ମୋ ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛୁ? ହା ଭାଉଜ, ମାମୁ, ପିତାମହ!
ମାତାମହ ପିତଃ ପୌତ୍ର କ୍ଵ ଗତୋଽସ୍ଯେହି ବାନ୍ଧଵ । ଇତି ଶବ୍ଦୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ଭୈରଵୈଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ମାମା, ବାପା, ପଉତ, କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆସ, ବନ୍ଧୁ! — ଏପରି ଅନେକ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଆକୁଳ ଚିତ୍କାର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆକାଶ ଭରିଥିଲା।
ଜ୍ଵଲନ୍ମାଂସଵସାମେଦଚ୍ଛୂମିତି ଧ୍ଵନିସଙ୍କୁଲମ୍ । ଅଗ୍ନେଶ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦୋ ଭୈରଵୋ ଯତ୍ର ଜାଯତେ
ଏଠାରେ ଜଳୁଥିବା ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିର ଦାହ ଶବ୍ଦ, ଅଗ୍ନିର ଚଟାଚଟି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଭରି ରହିଥିଲା।
କଲ୍ପାନ୍ତସଦୃଶାକାରଂ ଶ୍ମଶାନଂ ତତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍ । ସ ରାଜା ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖାଦେଵମଶୋଚତ
ସେ ଶ୍ମଶାନଟି କଳ୍ପାନ୍ତ ସଦୃଶ ଦାରୁଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଏଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର କଲେ।
ହା ଭୃତ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଯୂଯଂ କ୍ଵ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ କୁଲୋଚିତମ୍ । ହା ପ୍ରିଯ ପୁତ୍ର ମେ ବାଲ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯକମ୍
ହା ମୋର ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେ ରାଜ୍ୟର ମହିମା କେଉଁଠି ଗଲା? ହା ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଅଭାଗା ବାପାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ କୋପେନ ଗତା ଯୂଯଂ କ୍ଵ ଦୂରତଃ । ଵିନା ଧର୍ମଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜାଯତେ ନ ଶୁଭଂ କ୍ଵଚିତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ କାହିଁକି? ଧର୍ମ ବିନା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଭଲ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ନତୋ ଧାରଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷୋ ଧର୍ମମେଵ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ତତ୍ର ଚାଣ୍ଡାଲୋକ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେଥିପାଇଁ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟା କରି ଧର୍ମକୁ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବି, ସେଠାରେ ରାଜା ବାରମ୍ବାର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ମଲେନ ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ଶଵାନାଂ ଦର୍ଶନେ ଵ୍ରଜନ୍ । ଲକୁଟାକାରକଲ୍ପଶ୍ଚ ଧାଵଂଶ୍ଚାପି ତତସ୍ତତଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ମଳରେ ଲିପ୍ତ, ଲାଶ ଦେଖି ଘୁରୁଥିଲେ, ଲଠି ଧରିଥିବା ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
ଅସ୍ମିଞ୍ଛଵ ଇଦଂ ମୌଲ୍ଯଂ ଶତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଚାଗ୍ରତଃ । ଇଦଂ ମମ ଇଦଂ ରାଜ୍ଞ ଇଦଂ ଚାଣ୍ଡାଲକସ୍ଯ ଚ
ଏହି ଲାଶରୁ ମୁଁ ଶତ ମୁଦ୍ରା ମିଳିବି; ଏହା ମୋର, ଏହା ରାଜାଙ୍କର, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କର।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ରାଜା ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଦୁସ୍ତରାଂ ଗତଃ । ଜୀର୍ଣୈକପଟସୁଗ୍ରନ୍ଥିକୃତକନ୍ଥାପରିଗ୍ରହଃ
ଏପରି ଭାବି, ରାଜା ସେ ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିଲେ, ଏକ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚିରା ଗଠି ଗଳାକୁ ବାନ୍ଧି ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚିତାଭସ୍ମରଜୋଲିପ୍ତମୁଖବାହୂଦରାଙ୍ଘ୍ରିକଃ । ନାନାମେଦୋଵସାମଜ୍ଜାଲିପ୍ତପାଣ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଃ ଶ୍ଵସନ୍
ଚିତାର ଅସ୍ମାରେ ମୁହଁ, ବାହୁ, ପେଟ, ପାଦ ଲିପ୍ତ ଥିଲା; ହାତ ଓ ଆଂଠି ଭିନ୍ନ ମାଂସ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ନାନାଶଵୌଦନକୃତକ୍ଷୁନ୍ନିଵୃତ୍ତିପରାଯଣଃ । ତଦୀଯମାଲ୍ଯସଂଶ୍ଲେଷକୃତମସ୍ତକମଣ୍ଡଲଃ
ବିଭିନ୍ନ ଲାଶରୁ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଭୁଖ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଶର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵା ଶେତେ ହାହେତି ପ୍ରଵଦନ୍ମୁହୁଃ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାସ୍ତୁ ନୀତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ
ସେ ରାତି ଦିନ କେବେ ଶୁଏନାହାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ହାହାକାର କରୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଶତ ବର୍ଷ ପରି କଟିଗଲା।