ଯତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶୁକୀରୂପଂ ଘୃତାଚ୍ଯାଃ ସମ୍ଭଵେ ତଦା । ଶୁକେତି ନାମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚକାର ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଘୃତାଚୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଶୁକପକ୍ଷୀ ଆକୃତି ଦେଖାଯିବାରୁ, ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ 'ଶୁକ' ନାମ ଦେଲେ।
ବୃହସ୍ପତିମୁପାଧ୍ଯାଯଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ଯାସସୁତସ୍ତଦା । ଵ୍ରତାନି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ଚକାର ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବାନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ଓ ଆଚରଣ କଲେ।
ସୋଽଧୀତ୍ଯ ନିଖିଲାନ୍ଵେଦାନ୍ ସରହସ୍ଯାନ୍ସସଂଗ୍ରହାନ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି କୃତ୍ଵା ଗୁରୁକୁଲେ ଶୁକଃ
ଶୁକ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ରହି, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କଲେ।
ଗୁରଵେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସମାଵୃତ୍ତୋ ମୁନିସ୍ତଦା । ଆଜଗାମ ପିତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ଯ ଚ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ମୁନି ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପାଖକୁ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରେମ୍ଣୋତ୍ଥାଯ ସସମ୍ଭ୍ରମଃ । ଆଲିଲିଙ୍ଗ ମୁହୁର୍ଘ୍ରାଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ତସ୍ଯ ଚକାର ହ
ଶୁକଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ଵ୍ଯାସସ୍ତଥା ଚାଧ୍ଯଯନଂ ଶୁଚି । ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଶୁକଂ ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ଶୁଭେ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ପାଠ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଶୁକଙ୍କୁ ସେ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ରଖିଲେ।
ଦାରକର୍ମ ତତୋ ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକସ୍ଯ ପର୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍ । କନ୍ଯାଂ ମୁନିସୁତାଂ କାନ୍ତାମପୃଚ୍ଛଦତିଵେଗଵାନ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମୁନିକନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଶୁକଂ ପ୍ରାହ ସୁତଂ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦୋଽଧୀତସ୍ତ୍ଵଯାନଘ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି କୁରୁ ଭାର୍ଯାଂ ମହାମତେ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ବେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଛ; ଏବେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କର।'
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଯଜ ଦେଵାନ୍ପିତୄନଥ । ଋଣାନ୍ମୋଚଯ ମାଂ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ଦାରାନ୍ମନୋରମାନ୍
'ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଏକ ସୁନ୍ଦର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁଅ, ମୋ ଋଣ ମୁକ୍ତ କର।'
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଗୃହାଶ୍ରମମ୍
'ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ମହାଭାଗ, ଆଜି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କର।'
କୃତ୍ଵା ଗୃହାଶ୍ରମଂ ପୁତ୍ର ସୁଖିନଂ କୁରୁ ମାଂ ଶୁକ । ଆଶା ମେ ମହତୀ ପୁତ୍ର ପୂରଯସ୍ଵ ମହାମତେ
'ପୁଅ, ଗୃହସ୍ଥ ହେଇ, ମୋତେ ସୁଖୀ କର, ଶୁକ; ମୋର ବଡ଼ ଆଶା ପୂରଣ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ।'
ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ତ୍ଵମଯୋନିଜଃ । ଦେଵରୂପୀ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପାହି ମାଂ ପିତରଂ ଶୁକ
'ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ତୁମେ ମାତୃବିହୀନ ଭାବେ ଜନ୍ମିଛ; ଦେବତା ସଦୃଶ ଦେହ ଓ ବୃହତ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିବା, ପିତାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଶୁକ।'
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଵାଦିନମଭ୍ଯାଶେ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରାହ ଶୁକସ୍ତଦା । ଵିରକ୍ତଃ ସୋଽତିରକ୍ତଂ ତଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପିତରମାତ୍ମନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶୁକ ଆସି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସେ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପରି ମନେ କରୁଥିଲେ।
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ତ୍ଵଂ ଵଦସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵେଦଵ୍ଯାସ ମହାମତେ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ଶାଧି ଶିଷ୍ଯଂ ମାଂ ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାଂ କରଵାଣ୍ଯଲମ୍
ଶୁକ କହିଲେ: 'ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦବ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ଏହିପରି କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ମୋତେ ନିଜର ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଯତ୍ତପସ୍ତପ୍ତଂ ମଯା ପୁତ୍ର ଶତଂ ସମାଃ । ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଚାତିଦୁଃଖେନ ଶିଵସ୍ଯାରାଧନେନ ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୁଅ, ତୋର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି; ତୁମକୁ ମୁଁ ବହୁ କଷ୍ଟ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପାଇଥିଲି।
ଦଦାମି ତଵ ଵିତ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରାର୍ଥଯିତ୍ଵାଥ ଭୂପତିମ୍ । ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୌଵନମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ତୋତେ ଧନ ଦେବି; ତୁମେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟକୁ ପାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କର।
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ସୁଖଂ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ବ୍ରୂହି ତାତ ନିରାମଯମ୍ । ଦୁଃଖଵିଦ୍ଧଂ ସୁଖଂ ପ୍ରାଜ୍ଞା ନ ଵଦନ୍ତି ସୁଖଂ କିଲ
ଶୁକ କହିଲେ: ବାପା, ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁଃଖରହିତ? ଆମକୁ କହ। ଜେଉଁ ସୁଖରେ ଦୁଃଖ ଲାଗିଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାକୁ ସୁଖ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଭଵାମି ତଦ୍ଵଶାନୁଗଃ । ସୁଖଂ କିଂ ପରତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଜିତସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ଏ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଦି ମୁଁ ବିବାହ କରିବି, ତେବେ ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିବି; ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି?
କଦାଚିଦପି ମୁଚ୍ଯେତ ଲୋହକାଷ୍ଠାଦିଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିବଦ୍ଧସ୍ତୁ ନ ଵିମୁଚ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠର ବେଡ଼ିରେ ବନ୍ଧା ଲୋକ କେବେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଓ ଜନନୀରେ ବନ୍ଧା ଲୋକ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସମ୍ଭଵୋ ଦେହୋ ନାରୀଣାଂ ତନ୍ମଯସ୍ତଥା । କଃ ପ୍ରୀତିଂ ତତ୍ର ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵିବୁଧଃ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି
ଏହି ଦେହ ମଳ ଓ ପେଶାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାରେ କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ନେବାକୁ ଚାହେବ?
ଅଯୋନିଜୋଽହଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଯୋନୌ ମେ କୀଦୃଶୀ ମତିଃ । ନ ଵାଞ୍ଛାମ୍ଯହମଗ୍ରେଽପି ଯୋନାଵେଵ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନି, ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି; ଗର୍ଭ ପ୍ରତି ମୋର କେଉଁ ଆସକ୍ତି ହେବ? ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଵିଟ୍ସୁଖଂ କିମୁ ଵାଞ୍ଛାମି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽତ୍ମସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଆତ୍ମାରାମଶ୍ଚ ଭୂଯୋଽପି ନ ଭଵତ୍ଯତିଲୋଲୁପଃ
ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ ଛାଡ଼ି, ମଳର ସୁଖ କାହିଁକି ଚାହିବି? ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ କେବେ ବେସମ୍ଭଳ ଲୋଭୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରଥମଂ ପଠିତା ଵେଦା ମଯା ଵିସ୍ତାରିତାଶ୍ଚ ତେ । ହିଂସାମଯାସ୍ତେ ପତିତାଃ କର୍ମମାର୍ଗପ୍ରଵର୍ତକାଃ
ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ବେଦ ପଢ଼ିଥିଲି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଂସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କର୍ମର ପଥକୁ ଦେଖାଏ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ଗୁରୁଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୋଽପି ମଗ୍ନୋ ଗୃହାର୍ଣଵେ । ଅଵିଦ୍ଯାଗ୍ରସ୍ତହୃଦଯଃ କଥଂ ତାରଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ମିଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରେ ହୃଦୟ ଆବୃତ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ?
ରୋଗଗ୍ରସ୍ତୋ ଯଥା ଵୈଦ୍ଯଃ ପରରୋଗଚିକିତ୍ସକଃ । ତଥା ଗୁରୁର୍ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ମେ ଗୃହସ୍ଥୋଽଯଂ ଵିଡମ୍ବନା
ଯେପରି ରୋଗୀ ଡାକ୍ତର ଅନ୍ୟଙ୍କ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ସେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ।
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ଗୁରଵେ ତ୍ଵତ୍ସମୀପମୁପାଗତଃ । ତ୍ରାହି ମାଂ ତତ୍ତ୍ଵବୋଧେନ ଭୀତଂ ସଂସାରସର୍ପତଃ
ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ସଂସାର ନାଗରୁ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କର।
ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମହାଘୋରେ ଭ୍ରମଣଂ ନଭଚକ୍ରଵତ୍ । ନ ଚ ଵିଶ୍ରମଣଂ କ୍ଯାପି ସୂର୍ଯସ୍ଯେଵ ଦିଵାନିଶି
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ଘୁରାଣା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶରେ ଚଳାଣି ପରି; ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।
କିଂ ସୁଖଂ ତାତ ସଂସାରେ ନିଜତତ୍ତ୍ଵଵିଚାରଣାତ୍ । ମୂଢାନାଂ ସୁଖବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଵିଟ୍ସୁ କୀଟସୁଖଂ ଯଥା
ବାପା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ସଂସାରରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି? ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ସୁଖ ମଳରେ ପୋକାର ଆନନ୍ଦ ପରି।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସଂସାରେ ରାଗିଣଶ୍ଚ ଯେ । ତେଭ୍ଯଃ ପରୋ ନ ମୂର୍ଖୋଽସ୍ତି ସଧର୍ମା ଶ୍ଵାଶ୍ଵସୂକରୈଃ
ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ମୂର୍ଖଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ କୁକୁର, ଗଧା ଓ ଶୁଆଙ୍କ ସମାନ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧୀତ୍ଯ ଚ । ବଧ୍ଯତେ ଯଦି ସଂସାରେ କୋ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ମାନଵଃ
ଦୁର୍ଲଭ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା ରହିଯାଏ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?