ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ରାଜା ନିର୍ଵିକାରମୁଖୋଽଭଵତ୍ । ଅମନ୍ଯତ ତଥା ଧୈର୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ହି ମେ ପତିଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ନିର୍ବିକାର ମୁହଁ ନେଇ ରହିଲେ, ଦୃଢ଼ ମନେ ଭାବିଲେ — ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ।
ତତ୍ତଦେଵ ମଯା କାର୍ଯଂ ଯଦଯଂ କାରଯିଷ୍ଯତି । ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ସହସା ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ସେ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ମୁଁ ସେଇ କାମ କରିବି। ଏହି ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ଦେହହୀନ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ହେଲା।
ଅନୃଣୋଽସି ମହାଭାଗ ଦତ୍ତା ସା ଦକ୍ଷିଣା ତ୍ଵଯା । ତତୋ ଦିଵଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ନୃପମୂର୍ଧନି
ତୁମେ ଏବେ ଋଣମୁକ୍ତ ହେଲା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ତୁମେ ଦାନ ଦେଇଛ। ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତଂ ଦେଵାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ସେନ୍ଦ୍ରା ମହୌଜସଃ । ହର୍ଷେଣ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ରାଜା କୌଶିକମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, 'ଶାବାଶ, ଭଲ କଲା' ବୋଲି କହିଲେ। ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, କୌଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ତ୍ଵଂ ହି ମାତା ପିତା ଚୈଵ ତ୍ଵଂ ହି ବନ୍ଧୁର୍ମହାମତେ । ଯଦର୍ଥଂ ମୋଚିତୋଽହଂ ତେ କ୍ଷଣାଚ୍ଚୈଵାନୃଣୀକୃତଃ
ରାଜା କହିଲେ — ତୁମେ ମୋର ମା, ବାପା ଏବଂ ବନ୍ଧୁ ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଛି, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଋଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
କିଂ କରୋମି ମହାବାହୋ ଶ୍ରେଯୋ ମେ ଵଚନଂ ତଵ । ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵଚନେ ନୃପଂ ମୁନିରଭାଷତ
ମୁଁ କଣ କରିବି, ବଳଶାଳୀ? ତୁମର କଥା ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ହେଉ। ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲଵଚନଂ କାର୍ଯମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ତେ ନୃପ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ଵିତି ତଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ତଦାଦାଯ ଧନଂ ଯଯୌ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବାକୁ ପଡିବ। 'ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେ ଟଙ୍କା ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଚିନ୍ତାଵର୍ଣନମ୍ ଶୌନକ ଉଵାଚ - ତତଃ କିମକରୋଦ୍ରାଜା ଚାଣ୍ଦାଲସ୍ଯ ଗୃହେ ଗତଃ । ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ସୂତଵର୍ଯ ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛତଃ ସତ୍ଵରଂ ହି ମେ
ଶୌନକ ପଚାରିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି କଣ କଲେ? ହେ ସୂତ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ଵିପ୍ରେ ଶ୍ଵପଚୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଯ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵା ନରେଶ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ — ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶ୍ୱପଚ ମନରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଅସତ୍ଯୋ ଯାସ୍ଯସୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦଣ୍ଡେନାତାଡଯତ୍ତଦା । ଦଣ୍ଡପ୍ରହାରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମତୀଵ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
‘ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କହି ଯିବୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦଣ୍ଡରେ ମାରିଦେଲେ। ଦଣ୍ଡର ଘାଁରେ ରାଜା ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା।
ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଵିଯୋଗାର୍ତମାନୀଯ ନିଜପକ୍କଣେ । ନିଗଡେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଂ ସ୍ଵଯଂ ସୁଷ୍ଵାପ ଵିଜ୍ଵରଃ
ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ, ନିଗଡରେ ରଖିଦେଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ ନିଜେ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଶୁଇ ପଡିଲେ।
ନିଗଡସ୍ଥସ୍ତତୋ ରାଜା ଵସଂଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲପକ୍କଣେ । ଅନ୍ନପାନେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସଦା ଵୈ ତଦଶୋଚଯତ୍
ତାପରେ ରାଜା ନିଗଡରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ସେ ଖାଇବା ପିଇବା ଛାଡିଦେଲେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।
ତନ୍ଵୀ ଦୀନମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲଂ ଦୀନମୁଖଂ ପୁରଃ । ମାଂ ସ୍ମରନ୍ତ୍ଯସୁଖାଵିଷ୍ଟା ମୋକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି ନୌ ନୃପଃ
ସୁକୁମାର, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଥିବା ଛୁଆଁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ମୋତେ ମନେ ପକାଇ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ଭାବିଲେ — ‘ରାଜା ଆମକୁ ଛାଡିଦେବେ।’
ଉପାତ୍ତଵିତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ରୋଦମାନଂ ସୁତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଚ ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଟଙ୍କା ମିଳିଥିଲା, ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ପୁଅକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ଆମ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ତାତପାର୍ଶ୍ଵଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ରୁଦନ୍ତଂ ବାଲକଂ ପୁନଃ । ତାତ ତାତେତି ଭାଷନ୍ତଂ ତଥା ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
‘ମୁଁ ବାପାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ପିଲାଟି ଆଉଥରେ ‘ବାପା, ବାପା’ ବୋଲି ଡାକି, ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେବ।
ନ ସା ମାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଵେତ୍ତି ଚାଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତମ୍ । ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ
ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସେ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଥିବା ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଯିବା, ଜନାନୀ-ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା—
ତତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲତା ଚେଯମହୋ ଦୁଃଖପରମ୍ପରା । ଏଵଂ ସ ନିଵସନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରଂଶ୍ଚ ଦଯିତାଂ ସୁତମ୍
ଏବେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା—ହାଁ, ଏକ ପରମ୍ପରା ଦୁଃଖ! ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ସେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ନିନାଯ ଦିଵସାନ୍ ରାଜା ଚତୁରୋ ଵିଧିପୀଡିତଃ । ଅଥାହ୍ନି ପଞ୍ଚମେ ତେନ ନିଗଡାନ୍ମୋଚିତୋ ନୃପଃ
ବିଧିର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଏଭଳି ଚାରି ଦିନ କାଟିଲେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ନିଗଡରୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟଶ୍ଚ ମୃତଚୈଲାପହାରଣେ । କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ପରୁଷୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିର୍ଭତ୍ସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା ଶିଖାଇଲେ ଏବଂ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହି ବାରମ୍ବାର ଅପମାନ କରିଲେ।
କାଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ଭାଗେ ଶ୍ମଶାନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା କ୍ଵଚିତ୍
କାଶୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ଶ୍ମଶାନ ଅଛି। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭଳି ରକ୍ଷା କର, କେବେ ଏହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇମଂ ଚ ଜର୍ଜରଂ ଦଣ୍ଡଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯାହି ମା ଚିରମ୍ । ଵୀରବାହୋରଯଂ ଦଣ୍ଡ ଇତି ଘୋଷସ୍ଵ ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଜର୍ଜରିତ ଦଣ୍ଡଟି ନେଇ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାଅ। ସବୁଠାରେ ଘୋଷଣା କର—‘ଏହା ବୀରବାହୁଙ୍କ ଦଣ୍ଡ।’
ସୂତ ଉଵାଚ - କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରକଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଭଵଦ୍ରାଜା ଶ୍ମଶାନେ ଦଦ୍ଵଶାନୁଗଃ
ସୂତ କହିଲେ — କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ମୃତଚୈଲାପହାରିଣା । ରାଜା ତେନ ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଜଗାମ ଶଵମନ୍ଦିରମ୍
ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜା ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଶବ ଘରକୁ ଗଲେ।
ପୁର୍ଯାସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ଦେଶେ ଵିଦ୍ଯମାନଂ ଭଯାନକମ୍ । ଶଵମାଲ୍ଯସମାକୀର୍ଣଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ବହୁଧୂମକମ୍
ସହରର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ ମାଳା ରହିଥିଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁରେ ଭରିଥିଲା।
ଶ୍ମଶାନଂ ଘୋରସନ୍ନାଦଂ ଶିଵାଶତସମାକୁଲମ୍ । ଗୃଦ୍ଧ୍ରଗୋମାଯୁସଂକୀର୍ଣଂ ଶ୍ଵଵୃନ୍ଦପରିଵାରିତମ୍
ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାଉଥିବା ଶ୍ମଶାନଟି ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଶତେଶତେ ଭରିଥିଲେ, ଉପରେ ଗିଧ, ଶିଆଳ ଘୁରୁଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁରମାନେ ଦଳେଦଳେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଅସ୍ଥିସଙ୍ଘାତସଙ୍କୀର୍ଣଂ ମହାଦୁର୍ଗନ୍ଧସଂକୁଲମ୍ । ଅର୍ଧଦଗ୍ଧଶଵାସ୍ଯାନି ଵିକସଦ୍ଦନ୍ତପଂକ୍ତିଭିଃ
ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, ଅଧଜଳିଆ ଲାଶର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ହସନ୍ତୀଵାଗ୍ନିମଧ୍ଯସ୍ଥକାଯସ୍ଯୈଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ନାନାମୃତସୁହୃନ୍ନାଦଂ ମହାକୋଲାହଲାକୁଲମ୍
ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହେଉଥିଲା ହସୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପିଡ଼ାର ଚିତ୍କାର ଓ ହାହାକାର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ହା ପୁତ୍ର ମିତ୍ର ହା ବନ୍ଧୋ ଭ୍ରାତର୍ଵତ୍ସ ପ୍ରିଯାଦ୍ଯ ମେ । ହାପ୍ଯତେ ଭାଗିନେଯାର୍ହ ହା ମାତୁଲ ପିତାମହ
ହା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ହା ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ମୋ ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛୁ? ହା ଭାଉଜ, ମାମୁ, ପିତାମହ!
ମାତାମହ ପିତଃ ପୌତ୍ର କ୍ଵ ଗତୋଽସ୍ଯେହି ବାନ୍ଧଵ । ଇତି ଶବ୍ଦୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ଭୈରଵୈଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ମାମା, ବାପା, ପଉତ, କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆସ, ବନ୍ଧୁ! — ଏପରି ଅନେକ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଆକୁଳ ଚିତ୍କାର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆକାଶ ଭରିଥିଲା।
ଜ୍ଵଲନ୍ମାଂସଵସାମେଦଚ୍ଛୂମିତି ଧ୍ଵନିସଙ୍କୁଲମ୍ । ଅଗ୍ନେଶ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦୋ ଭୈରଵୋ ଯତ୍ର ଜାଯତେ
ଏଠାରେ ଜଳୁଥିବା ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିର ଦାହ ଶବ୍ଦ, ଅଗ୍ନିର ଚଟାଚଟି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଭରି ରହିଥିଲା।