ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଦାସୋଽସ୍ମ୍ଯାର୍ତୋଽସ୍ମି ଦୀନୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଷ୍ଟଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲସଙ୍କରଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୁମର ଭକ୍ତ। ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି; ଏହି ଦୁଃଖ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।
ଭଵେଯଂ ଵିତ୍ତଶେଷେଣ ତଵ କର୍ମକରୋ ଵଶଃ । ତଵୈଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରେଷ୍ଯଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତକଃ
ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ ଦେଇ ମୁଁ ତୁମର ଚାକର ହେବି, ତୁମ ଆଞ୍ଚଳରେ ରହିବି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମର ଦୂତ ହେଇ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ମମୈଵ ଭଵ କିଙ୍କରଃ । କିଂତୁ ମଦ୍ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଦୈଵ ନରାଧିପ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତେଣୁ ଏହିପରି ହେଉ, ମହାରାଜ; ମୋର ଚାକର ହେଇଯାଅ। କିନ୍ତୁ, ନରପତି, ସଦା ମୋର କଥା ଶୁଣି ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵମୁକ୍ତେଽଥ ଵଚନେ ରାଜା ହର୍ଷସମନ୍ଵିତଃ । ଅମନ୍ଯତ ପୁନର୍ଜାତମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରାହ କୌଶିକମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ନିଜକୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି, କୌଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତଵାଦେଶଂ କରିଷ୍ଯାମି ସଦୈଵାହଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଆଦେଶଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଂ କରୋମି ତଵାନଘ
ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦୟାକରି କହ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିବି, ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ରୀ?
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲାଗଚ୍ଛ ମଦ୍ଦାସମୌଲ୍ଯଂ କିଂ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି । ଗୃହାଣ ଦାସଂ ମୌଲ୍ଯେନ ମଯା ଦତ୍ତଂ ତଵାଧୁନା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଚଣ୍ଡାଳ, ଏଠାକୁ ଆସ; ମୋ ଚାକର ପାଇଁ କେତେ ଦେବୁ? ଏହି ଚାକରକୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ନେଇଯାଅ।
ନାସ୍ତି ଦାସେନ ମେ କାର୍ଯଂ ଵିତ୍ତାଶା ଵର୍ତତେ ମମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ତେନ ସ୍ଵପଚୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ
ମୋତେ ଚାକର ଦରକାର ନାହିଁ; ମୋ ଆଶା ଧନ ପାଇଁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ସେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ସନ୍ନିଧୌ ତୂର୍ଣଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଭାଷତ । ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ଚ ମଣ୍ଡଲେ
ସେ ତୁରନ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଜାଗାରେ,
ଭୂମିଂ ରତ୍ନମଯୀଂ କୃତ୍ଵା ଦାସ୍ଯେ ତେଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଅସ୍ଯ ଵିକ୍ରଯଣେନେଯମାର୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରହତା ତ୍ଵଯା
ମୁଁ ଏହି ଭୂମିକୁ ମଣିମାଳିକା ରେ ଭରିଦେଇ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଜମି ବିକ୍ରି କରି ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତତୋ ରତ୍ନସହସ୍ରାଣି ସୁଵର୍ଣମଣିମୌକ୍ତିକୈଃ । ଚାଣ୍ଡାଲେନ ପ୍ରଦତ୍ତାନି ଜଗ୍ରାହ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହଜାର ହଜାର ମଣି, ସୁନା, ମୁକୁତା ଦେଲେ; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ରାଜା ନିର୍ଵିକାରମୁଖୋଽଭଵତ୍ । ଅମନ୍ଯତ ତଥା ଧୈର୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ହି ମେ ପତିଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ନିର୍ବିକାର ମୁହଁ ନେଇ ରହିଲେ, ଦୃଢ଼ ମନେ ଭାବିଲେ — ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ।
ତତ୍ତଦେଵ ମଯା କାର୍ଯଂ ଯଦଯଂ କାରଯିଷ୍ଯତି । ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ସହସା ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ସେ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ମୁଁ ସେଇ କାମ କରିବି। ଏହି ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ଦେହହୀନ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ହେଲା।
ଅନୃଣୋଽସି ମହାଭାଗ ଦତ୍ତା ସା ଦକ୍ଷିଣା ତ୍ଵଯା । ତତୋ ଦିଵଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ନୃପମୂର୍ଧନି
ତୁମେ ଏବେ ଋଣମୁକ୍ତ ହେଲା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ତୁମେ ଦାନ ଦେଇଛ। ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତଂ ଦେଵାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ସେନ୍ଦ୍ରା ମହୌଜସଃ । ହର୍ଷେଣ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ରାଜା କୌଶିକମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, 'ଶାବାଶ, ଭଲ କଲା' ବୋଲି କହିଲେ। ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, କୌଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ତ୍ଵଂ ହି ମାତା ପିତା ଚୈଵ ତ୍ଵଂ ହି ବନ୍ଧୁର୍ମହାମତେ । ଯଦର୍ଥଂ ମୋଚିତୋଽହଂ ତେ କ୍ଷଣାଚ୍ଚୈଵାନୃଣୀକୃତଃ
ରାଜା କହିଲେ — ତୁମେ ମୋର ମା, ବାପା ଏବଂ ବନ୍ଧୁ ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଛି, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଋଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
କିଂ କରୋମି ମହାବାହୋ ଶ୍ରେଯୋ ମେ ଵଚନଂ ତଵ । ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵଚନେ ନୃପଂ ମୁନିରଭାଷତ
ମୁଁ କଣ କରିବି, ବଳଶାଳୀ? ତୁମର କଥା ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ହେଉ। ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲଵଚନଂ କାର୍ଯମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ତେ ନୃପ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ଵିତି ତଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ତଦାଦାଯ ଧନଂ ଯଯୌ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବାକୁ ପଡିବ। 'ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେ ଟଙ୍କା ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଚିନ୍ତାଵର୍ଣନମ୍ ଶୌନକ ଉଵାଚ - ତତଃ କିମକରୋଦ୍ରାଜା ଚାଣ୍ଦାଲସ୍ଯ ଗୃହେ ଗତଃ । ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ସୂତଵର୍ଯ ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛତଃ ସତ୍ଵରଂ ହି ମେ
ଶୌନକ ପଚାରିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି କଣ କଲେ? ହେ ସୂତ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ଵିପ୍ରେ ଶ୍ଵପଚୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଯ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵା ନରେଶ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ — ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶ୍ୱପଚ ମନରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଅସତ୍ଯୋ ଯାସ୍ଯସୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦଣ୍ଡେନାତାଡଯତ୍ତଦା । ଦଣ୍ଡପ୍ରହାରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମତୀଵ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
‘ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କହି ଯିବୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦଣ୍ଡରେ ମାରିଦେଲେ। ଦଣ୍ଡର ଘାଁରେ ରାଜା ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା।
ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଵିଯୋଗାର୍ତମାନୀଯ ନିଜପକ୍କଣେ । ନିଗଡେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଂ ସ୍ଵଯଂ ସୁଷ୍ଵାପ ଵିଜ୍ଵରଃ
ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ, ନିଗଡରେ ରଖିଦେଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ ନିଜେ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଶୁଇ ପଡିଲେ।
ନିଗଡସ୍ଥସ୍ତତୋ ରାଜା ଵସଂଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲପକ୍କଣେ । ଅନ୍ନପାନେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସଦା ଵୈ ତଦଶୋଚଯତ୍
ତାପରେ ରାଜା ନିଗଡରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ସେ ଖାଇବା ପିଇବା ଛାଡିଦେଲେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।
ତନ୍ଵୀ ଦୀନମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲଂ ଦୀନମୁଖଂ ପୁରଃ । ମାଂ ସ୍ମରନ୍ତ୍ଯସୁଖାଵିଷ୍ଟା ମୋକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି ନୌ ନୃପଃ
ସୁକୁମାର, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଥିବା ଛୁଆଁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ମୋତେ ମନେ ପକାଇ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ଭାବିଲେ — ‘ରାଜା ଆମକୁ ଛାଡିଦେବେ।’
ଉପାତ୍ତଵିତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ରୋଦମାନଂ ସୁତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଚ ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଟଙ୍କା ମିଳିଥିଲା, ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ପୁଅକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ଆମ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ତାତପାର୍ଶ୍ଵଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ରୁଦନ୍ତଂ ବାଲକଂ ପୁନଃ । ତାତ ତାତେତି ଭାଷନ୍ତଂ ତଥା ସମ୍ବୋଧଯିଷ୍ଯତି
‘ମୁଁ ବାପାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ପିଲାଟି ଆଉଥରେ ‘ବାପା, ବାପା’ ବୋଲି ଡାକି, ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେବ।
ନ ସା ମାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଵେତ୍ତି ଚାଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତମ୍ । ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ
ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସେ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଥିବା ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଯିବା, ଜନାନୀ-ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା—
ତତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲତା ଚେଯମହୋ ଦୁଃଖପରମ୍ପରା । ଏଵଂ ସ ନିଵସନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରଂଶ୍ଚ ଦଯିତାଂ ସୁତମ୍
ଏବେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା—ହାଁ, ଏକ ପରମ୍ପରା ଦୁଃଖ! ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ସେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ନିନାଯ ଦିଵସାନ୍ ରାଜା ଚତୁରୋ ଵିଧିପୀଡିତଃ । ଅଥାହ୍ନି ପଞ୍ଚମେ ତେନ ନିଗଡାନ୍ମୋଚିତୋ ନୃପଃ
ବିଧିର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଏଭଳି ଚାରି ଦିନ କାଟିଲେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ନିଗଡରୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟଶ୍ଚ ମୃତଚୈଲାପହାରଣେ । କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ପରୁଷୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିର୍ଭତ୍ସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା ଶିଖାଇଲେ ଏବଂ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହି ବାରମ୍ବାର ଅପମାନ କରିଲେ।
କାଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ଭାଗେ ଶ୍ମଶାନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା କ୍ଵଚିତ୍
କାଶୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ଶ୍ମଶାନ ଅଛି। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭଳି ରକ୍ଷା କର, କେବେ ଏହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।