ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ତତଃ ଶୋକମୁପାଗତଃ । ଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ମୁହୁଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚୋଚ୍ଚୈରଧୋମୁଖଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ; ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।
ଵିତ୍ତକ୍ରୀତେନ ଯସ୍ଯାର୍ତିର୍ମଯା ପ୍ରେତେନ ଗଚ୍ଛତି । ସ ବ୍ରଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାମେ ତିଷ୍ଠତି ଭାସ୍କରଃ
ଯାହାଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରିତ ଧନରେ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ଦୟାକରି ଦ୍ରୁତ କହୁନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଅଥାଜଗାମ ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲରୂପଧୃକ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧୋ ଵିକୃତୋରସ୍କଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲୋ ଦନ୍ତୁରୋଽଘୃଣୀ
ତାପରେ ଧର୍ମ ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ; ସେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ, ଅସ୍ୱଭାବିକ ଛାତି, ଦାଢ଼ିଆ, ଦାନ୍ତ ବାହାରିଥିବା, ଏବଂ କୌଣସି ଦୟା ନଥିବା।
କୃଷ୍ଣୋ ଲମ୍ବୋଦରଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କରାଲଃ ପୁରୁଷାଧମଃ । ହସ୍ତଜର୍ଜରଯଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶଵମାଲ୍ଯୈରଲଙ୍କୃତଃ
ସେ କଳା, ଠୁଲ ଉଦର, ତେଲ ଲାଗିଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ; ହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଲଠି ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଲାଶର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଅହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ଦାସତ୍ଵେ ଭୃତ୍ଯାର୍ଥଃ ସୁମହାନ୍ମମ । କ୍ଷିପ୍ରମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମୌଲ୍ଯଂ କିମେତତ୍ତେ ସମ୍ପ୍ରଦୀଯତେ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଦାସ ହେବାକୁ ମନୋରଥୀ, ମୋତେ ଏକ ଚାକର ଦରକାର ବହୁତ ଅଧିକ। ଦୟାକରି ତୁରନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ କହ, ଏହା ପାଇଁ କେତେ ଦେବୁଛ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଂ ତାଦୃଶମଥାଲକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁନିର୍ଘୃଣମ୍ । ଵଦନ୍ତମତିଦୁଃଶୀଲଂ କସ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯାହ ପାର୍ଥିଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା ସେଠି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦୟାହୀନ ଓ ଅପ୍ରଶସ୍ତ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଟିକୁ ଦେଖି, ପଚାରିଲେ— 'ତୁମେ କିଏ?'
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲୋଽହମିହ ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରଵୀରେତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଶାସନେ ସର୍ଵଦା ତିଷ୍ଠ ମୃତଚୈଲାପହାରକଃ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି ପରିଚିତ, ମୋ ନାମ ପ୍ରବୀର; ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୃତଦେହର କପଡ଼ା ନେଇଥାଏ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ରାଜା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵାପି ଗୃହ୍ଣାତ୍ଵିତି ମତିର୍ମମ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉ ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯିଏ ଚାହେଁ ସେ ନେଉ; ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯୋତ୍ତମୋ ଧର୍ମୋ ମଧ୍ଯମସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯମଃ । ଅଧମସ୍ଯାଧମଶ୍ଚୈଵ ଇତି ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ମଧ୍ୟମଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଧର୍ମ— ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଏଵମେଵ ତ୍ଵଯା ଧର୍ମଃ କଥିତୋ ନୃପସତ୍ତମ । ଅଵିଚାର୍ଯ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ନଧୁନୋକ୍ତଂ ମମାଗ୍ରତଃ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ଏହିପରି ଧର୍ମ ତୁମେ କହିଛ, ରାଜାମାନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏହା କହିଦେଲେ।
ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଯୋ ବ୍ରୂତେ ସୋଽଭୀଷ୍ଟଂ ଲଭତେ ନରଃ । ସାମାନ୍ଯମେଵ ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତମଵିଚାର୍ଯ ତ୍ଵଯାନଘ
ଯିଏ ଭଲଭାବେ ଭାବି କଥା କହେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ; ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ସାଧାରଣ, ଅବିଚାର କରି କହିଛ।
ଯଦି ସତ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ତେ ଗୃହୀତୋଽସି ନ ସଂଶଯଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଅସତ୍ଯାନ୍ନରକେ ଗଚ୍ଛେତ୍ସଦ୍ଯଃ କ୍ରୂରେ ନରାଧମଃ
ଯଦି ସତ୍ୟ ତୁମର ମାନଦଣ୍ଡ, ତେବେ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିଛ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ କ୍ରୁର ଓ ନିମ୍ନ ମଣିଷ ସତ୍ବରେ ନରକକୁ ଯାଏ।
ତତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲତା ସାଧ୍ଵୀ ନ ଵରା ମେ ହ୍ଯସତ୍ଯତା । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଦତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋନିଧିଃ
ତେଣୁ ଚାଣ୍ଡାଳ, ମୁଁ ମିଥ୍ୟାକୁ ବର୍ଜନ କରେ; ସତ୍ୟ ମୋ ପ୍ରଧାନ ବର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ରୋଧାମର୍ଷଵିଵୃତ୍ତାକ୍ଷଃ ପ୍ରାହ ଚେଦଂ ନରାଧିପମ୍ । ଚାଣ୍ଡାଲୋଽଯଂ ମନସ୍ଥଂ ତେ ଦାତୁଂ ଵିତ୍ତମୁପସ୍ଥିତଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତାରେ ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଯାଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳ ତୁମ ମନରେ ଥିବା ଦେବାକୁ ଥିବା ଧନ ପାଇଁ ଆସିଛି।
କସ୍ମାନ୍ନ ଦୀଯତେ ମହ୍ଯମଶେଷା ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା । ରାଜୋଵାଚ - ଭଗଵନ୍ସୂର୍ଯଵଂଶୋତ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ଵେଦ୍ମି କୌଶିକ
ମୋତେ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଉନାହିଁ? ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଅବତାର, ମୁଁ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ହେ କୌଶିକ।
କଥଂ ଚାଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯେ ଵିତ୍ତକାମତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଲଵିତ୍ତଂ ତ୍ଵମାତ୍ମଵିକ୍ରଯଜଂ ମମ
ଧନ ଲାଗି ମୁଁ କିପରି ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଦାସ ହେବି? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଧନ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର, ଯାହା ମୋ ପାଖରେ ନିଜକୁ ବିକ୍ରି କରି ପାଇଛ।
ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି ଚେତ୍ତର୍ହି ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମସଂଶଯମ୍ । ଚାଣ୍ଡାଲାଦଥଵା ଵିପ୍ରାଦ୍ଦେହି ମେ ଦକ୍ଷିଣାଧନମ୍
ଯଦି ଦେବନାହଁ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି; ଚାଣ୍ଡାଳ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରୁ ହେଉ, ମୋତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।
ଵିନା ଚାଣ୍ଡାଲମଧୁନା ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧନପ୍ରଦଃ । ଧନେନାହଂ ଵିନା ରାଜନ୍ନ ଯାସ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ
ଏବେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କେହି ଧନ ଦେବେନାହିଁ; ଧନ ଛାଡ଼ି, ରାଜା, ମୁଁ କେବେ ବି ଚାଲିବିନାହିଁ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଦାନୀମେଵ ମେ ଵିତ୍ତଂ ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି ଚେନ୍ନୃପ । ଦିନେଽର୍ଧଘଟିକାଶେଷେ ତତ୍ତ୍ଵାଂ ଶାପାଗ୍ନିନା ଦହେ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋତେ ଧନ ଦେବାକୁ ନ ଚାହାଁତୁ, ରାଜା, ତେବେ ଦିନର ଅର୍ଧ ଘଟିକା ବାକି ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଦେବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜା ମୃତ୍ଵଵଚ୍ଛ୍ରିତଜୀଵିତଃ । ପ୍ରସୀଦେତି ଵଦନ୍ପାଦୌ ଋଷେର୍ଜଗ୍ରାହ ଵିହ୍ଵଲଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମୃତ ମନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରି କହିଲେ, 'ଦୟା କରନ୍ତୁ।'
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଦାସୋଽସ୍ମ୍ଯାର୍ତୋଽସ୍ମି ଦୀନୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଷ୍ଟଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲସଙ୍କରଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୁମର ଭକ୍ତ। ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି; ଏହି ଦୁଃଖ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।
ଭଵେଯଂ ଵିତ୍ତଶେଷେଣ ତଵ କର୍ମକରୋ ଵଶଃ । ତଵୈଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରେଷ୍ଯଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତକଃ
ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ ଦେଇ ମୁଁ ତୁମର ଚାକର ହେବି, ତୁମ ଆଞ୍ଚଳରେ ରହିବି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମର ଦୂତ ହେଇ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ମମୈଵ ଭଵ କିଙ୍କରଃ । କିଂତୁ ମଦ୍ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଦୈଵ ନରାଧିପ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତେଣୁ ଏହିପରି ହେଉ, ମହାରାଜ; ମୋର ଚାକର ହେଇଯାଅ। କିନ୍ତୁ, ନରପତି, ସଦା ମୋର କଥା ଶୁଣି ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵମୁକ୍ତେଽଥ ଵଚନେ ରାଜା ହର୍ଷସମନ୍ଵିତଃ । ଅମନ୍ଯତ ପୁନର୍ଜାତମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରାହ କୌଶିକମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ନିଜକୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି, କୌଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତଵାଦେଶଂ କରିଷ୍ଯାମି ସଦୈଵାହଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଆଦେଶଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଂ କରୋମି ତଵାନଘ
ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦୟାକରି କହ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିବି, ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ରୀ?
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲାଗଚ୍ଛ ମଦ୍ଦାସମୌଲ୍ଯଂ କିଂ ମେ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି । ଗୃହାଣ ଦାସଂ ମୌଲ୍ଯେନ ମଯା ଦତ୍ତଂ ତଵାଧୁନା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଚଣ୍ଡାଳ, ଏଠାକୁ ଆସ; ମୋ ଚାକର ପାଇଁ କେତେ ଦେବୁ? ଏହି ଚାକରକୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ନେଇଯାଅ।
ନାସ୍ତି ଦାସେନ ମେ କାର୍ଯଂ ଵିତ୍ତାଶା ଵର୍ତତେ ମମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ତେନ ସ୍ଵପଚୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ
ମୋତେ ଚାକର ଦରକାର ନାହିଁ; ମୋ ଆଶା ଧନ ପାଇଁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ସେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ସନ୍ନିଧୌ ତୂର୍ଣଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଭାଷତ । ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ଚ ମଣ୍ଡଲେ
ସେ ତୁରନ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଜାଗାରେ,
ଭୂମିଂ ରତ୍ନମଯୀଂ କୃତ୍ଵା ଦାସ୍ଯେ ତେଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଅସ୍ଯ ଵିକ୍ରଯଣେନେଯମାର୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରହତା ତ୍ଵଯା
ମୁଁ ଏହି ଭୂମିକୁ ମଣିମାଳିକା ରେ ଭରିଦେଇ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଜମି ବିକ୍ରି କରି ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତତୋ ରତ୍ନସହସ୍ରାଣି ସୁଵର୍ଣମଣିମୌକ୍ତିକୈଃ । ଚାଣ୍ଡାଲେନ ପ୍ରଦତ୍ତାନି ଜଗ୍ରାହ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହଜାର ହଜାର ମଣି, ସୁନା, ମୁକୁତା ଦେଲେ; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।