ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାର୍ଜିତମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - କିମନେନ ମହାଭାଗ କଥିତେନ ତଵାନଘ
ଏହି ଧନ କିପରି ଆର୍ଜନ କଲ, ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେଥିରେ ଆମକୁ କହ। ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ, ଏହା କହିବାର କଣ ଦରକାର?
ଶୋକସ୍ତୁ ଵର୍ଧତେ ଵିପ୍ର ଶ୍ରୁତେନାନେନ ସୁଵ୍ରତ । ଋଷିରୁଵାଚ - ଅଶସ୍ତଂ ନୈଵ ଗୃହ୍ଣାମି ଶସ୍ତମେଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ
ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋ ଦୁଃଖ ବଢ଼ିଯାଏ, ହେ ସୁବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଋଷି କହିଲେ—ଅନୁଚିତ ଯାହା, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ; ଯାହା ଉଚିତ, ସେଇ ଦିଅ।
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯାଗମନଂ ରାଜନ୍ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ମଯା ଦେଵୀ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵିକ୍ରୀତା କୋଟିସମ୍ମିତୈଃ । ନିଷ୍କୈଃ ପୁତ୍ରୋ ରୋହିତାଖ୍ଯୋ ଵିକ୍ରୀତୋଽର୍ବୁଦସଂଖ୍ଯଯା । ଵିପ୍ରୈକାଦଶକୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଗୃହାଣ ମେ
ଏହି ଧନ କିପରି ଆସିଛି, ଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ହେ ରାଜା। ରାଜା କହିଲେ—ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁଁ କୋଟି ମୂଲ୍ୟରେ ବେଚିଦେଇଛି; ମୋ ପୁଅ ରୋହିତକୁ ଅର୍ବୁଦ ମୂଲ୍ୟରେ ବେଚିଛି; ଏହି ଏକାଦଶ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଵପ୍ଲମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଦାରଵିକ୍ରଯସମ୍ଭଵମ୍ । ଶୋକାଭିଭୂତଂ ରାଜାନଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ଧନ ଜଣେ ଦାର ଓ ପୁଅ ବେଚି ଆସିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦେଖି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ।
ଋଷିରୁଵାଚ - ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ନୈଷା ଭଵତି ଦକ୍ଷିଣା । ଅନ୍ଯଦୁତ୍ପାଦଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସମ୍ପୂର୍ଣା ଯେନ ସା ଭଵେତ୍
ଋଷି କହିଲେ—ଏହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ନୁହେଁ; ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ମମେମାଂ ତ୍ଵଂ ସଦୃଶୀଂ ଯଦି ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନ୍ଯସେ ତର୍ହି ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମେ ପରଂ ବଲମ୍
ଯଦି ତୁମେ, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏହିକୁ ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବୁଛ, ତେବେ ଏବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।
ତପସୋଽସ୍ଯ ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାମଲସ୍ଯ ଚ । ମତ୍ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଚୋଗ୍ରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ଚ
ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଦେଖ।
ରାଜୋଵାଚ - ଅନ୍ଯଦ୍ଦାସ୍ଯାମି ଭଗଵନ୍ କାଲଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ । ଅଧୁନୈଵାସ୍ତି ଵିକ୍ରୀତା ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବାଲକଃ
ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇବି, ହେ ଭଗବାନ, ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶିଶୁ ପୁଅ ବେଚାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽଯଂ ଦିଵସସ୍ଯ ନରାଧିପ । ଏଷ ଏଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନୋତ୍ତରଂ ତ୍ଵଯା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ହେ ନରପତି; ସେତିକି ସମୟ ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଂ ନିର୍ଘୃଣଂ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵଚଃ । ତଦାଦାଯ ଧନଂ ପୂର୍ଣଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋ ଯଯୌ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖର କଥା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ତତଃ ଶୋକମୁପାଗତଃ । ଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ମୁହୁଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚୋଚ୍ଚୈରଧୋମୁଖଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ; ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।
ଵିତ୍ତକ୍ରୀତେନ ଯସ୍ଯାର୍ତିର୍ମଯା ପ୍ରେତେନ ଗଚ୍ଛତି । ସ ବ୍ରଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାମେ ତିଷ୍ଠତି ଭାସ୍କରଃ
ଯାହାଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରିତ ଧନରେ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ଦୟାକରି ଦ୍ରୁତ କହୁନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଅଥାଜଗାମ ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲରୂପଧୃକ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧୋ ଵିକୃତୋରସ୍କଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲୋ ଦନ୍ତୁରୋଽଘୃଣୀ
ତାପରେ ଧର୍ମ ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ; ସେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ, ଅସ୍ୱଭାବିକ ଛାତି, ଦାଢ଼ିଆ, ଦାନ୍ତ ବାହାରିଥିବା, ଏବଂ କୌଣସି ଦୟା ନଥିବା।
କୃଷ୍ଣୋ ଲମ୍ବୋଦରଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କରାଲଃ ପୁରୁଷାଧମଃ । ହସ୍ତଜର୍ଜରଯଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶଵମାଲ୍ଯୈରଲଙ୍କୃତଃ
ସେ କଳା, ଠୁଲ ଉଦର, ତେଲ ଲାଗିଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ; ହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଲଠି ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଲାଶର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଅହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ଦାସତ୍ଵେ ଭୃତ୍ଯାର୍ଥଃ ସୁମହାନ୍ମମ । କ୍ଷିପ୍ରମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମୌଲ୍ଯଂ କିମେତତ୍ତେ ସମ୍ପ୍ରଦୀଯତେ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଦାସ ହେବାକୁ ମନୋରଥୀ, ମୋତେ ଏକ ଚାକର ଦରକାର ବହୁତ ଅଧିକ। ଦୟାକରି ତୁରନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ କହ, ଏହା ପାଇଁ କେତେ ଦେବୁଛ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଂ ତାଦୃଶମଥାଲକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁନିର୍ଘୃଣମ୍ । ଵଦନ୍ତମତିଦୁଃଶୀଲଂ କସ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯାହ ପାର୍ଥିଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା ସେଠି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦୟାହୀନ ଓ ଅପ୍ରଶସ୍ତ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଟିକୁ ଦେଖି, ପଚାରିଲେ— 'ତୁମେ କିଏ?'
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ - ଚାଣ୍ଡାଲୋଽହମିହ ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରଵୀରେତି ନୃପୋତ୍ତମ । ଶାସନେ ସର୍ଵଦା ତିଷ୍ଠ ମୃତଚୈଲାପହାରକଃ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି ପରିଚିତ, ମୋ ନାମ ପ୍ରବୀର; ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୃତଦେହର କପଡ଼ା ନେଇଥାଏ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ରାଜା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵାପି ଗୃହ୍ଣାତ୍ଵିତି ମତିର୍ମମ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉ ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯିଏ ଚାହେଁ ସେ ନେଉ; ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯୋତ୍ତମୋ ଧର୍ମୋ ମଧ୍ଯମସ୍ଯ ଚ ମଧ୍ଯମଃ । ଅଧମସ୍ଯାଧମଶ୍ଚୈଵ ଇତି ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ମଧ୍ୟମଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ, ନିମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଧର୍ମ— ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।
ଚାଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଏଵମେଵ ତ୍ଵଯା ଧର୍ମଃ କଥିତୋ ନୃପସତ୍ତମ । ଅଵିଚାର୍ଯ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ନଧୁନୋକ୍ତଂ ମମାଗ୍ରତଃ
ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: ଏହିପରି ଧର୍ମ ତୁମେ କହିଛ, ରାଜାମାନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏହା କହିଦେଲେ।
ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଯୋ ବ୍ରୂତେ ସୋଽଭୀଷ୍ଟଂ ଲଭତେ ନରଃ । ସାମାନ୍ଯମେଵ ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତମଵିଚାର୍ଯ ତ୍ଵଯାନଘ
ଯିଏ ଭଲଭାବେ ଭାବି କଥା କହେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ; ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ସାଧାରଣ, ଅବିଚାର କରି କହିଛ।
ଯଦି ସତ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ତେ ଗୃହୀତୋଽସି ନ ସଂଶଯଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଅସତ୍ଯାନ୍ନରକେ ଗଚ୍ଛେତ୍ସଦ୍ଯଃ କ୍ରୂରେ ନରାଧମଃ
ଯଦି ସତ୍ୟ ତୁମର ମାନଦଣ୍ଡ, ତେବେ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିଛ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ କ୍ରୁର ଓ ନିମ୍ନ ମଣିଷ ସତ୍ବରେ ନରକକୁ ଯାଏ।
ତତଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲତା ସାଧ୍ଵୀ ନ ଵରା ମେ ହ୍ଯସତ୍ଯତା । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଦତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋନିଧିଃ
ତେଣୁ ଚାଣ୍ଡାଳ, ମୁଁ ମିଥ୍ୟାକୁ ବର୍ଜନ କରେ; ସତ୍ୟ ମୋ ପ୍ରଧାନ ବର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ରୋଧାମର୍ଷଵିଵୃତ୍ତାକ୍ଷଃ ପ୍ରାହ ଚେଦଂ ନରାଧିପମ୍ । ଚାଣ୍ଡାଲୋଽଯଂ ମନସ୍ଥଂ ତେ ଦାତୁଂ ଵିତ୍ତମୁପସ୍ଥିତଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତାରେ ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଯାଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳ ତୁମ ମନରେ ଥିବା ଦେବାକୁ ଥିବା ଧନ ପାଇଁ ଆସିଛି।
କସ୍ମାନ୍ନ ଦୀଯତେ ମହ୍ଯମଶେଷା ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା । ରାଜୋଵାଚ - ଭଗଵନ୍ସୂର୍ଯଵଂଶୋତ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ଵେଦ୍ମି କୌଶିକ
ମୋତେ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଉନାହିଁ? ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଅବତାର, ମୁଁ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ହେ କୌଶିକ।
କଥଂ ଚାଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯେ ଵିତ୍ତକାମତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଲଵିତ୍ତଂ ତ୍ଵମାତ୍ମଵିକ୍ରଯଜଂ ମମ
ଧନ ଲାଗି ମୁଁ କିପରି ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଦାସ ହେବି? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଧନ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର, ଯାହା ମୋ ପାଖରେ ନିଜକୁ ବିକ୍ରି କରି ପାଇଛ।
ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି ଚେତ୍ତର୍ହି ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମସଂଶଯମ୍ । ଚାଣ୍ଡାଲାଦଥଵା ଵିପ୍ରାଦ୍ଦେହି ମେ ଦକ୍ଷିଣାଧନମ୍
ଯଦି ଦେବନାହଁ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି; ଚାଣ୍ଡାଳ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରୁ ହେଉ, ମୋତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।
ଵିନା ଚାଣ୍ଡାଲମଧୁନା ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧନପ୍ରଦଃ । ଧନେନାହଂ ଵିନା ରାଜନ୍ନ ଯାସ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ
ଏବେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କେହି ଧନ ଦେବେନାହିଁ; ଧନ ଛାଡ଼ି, ରାଜା, ମୁଁ କେବେ ବି ଚାଲିବିନାହିଁ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଦାନୀମେଵ ମେ ଵିତ୍ତଂ ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି ଚେନ୍ନୃପ । ଦିନେଽର୍ଧଘଟିକାଶେଷେ ତତ୍ତ୍ଵାଂ ଶାପାଗ୍ନିନା ଦହେ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋତେ ଧନ ଦେବାକୁ ନ ଚାହାଁତୁ, ରାଜା, ତେବେ ଦିନର ଅର୍ଧ ଘଟିକା ବାକି ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଦେବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜା ମୃତ୍ଵଵଚ୍ଛ୍ରିତଜୀଵିତଃ । ପ୍ରସୀଦେତି ଵଦନ୍ପାଦୌ ଋଷେର୍ଜଗ୍ରାହ ଵିହ୍ଵଲଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମୃତ ମନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରି କହିଲେ, 'ଦୟା କରନ୍ତୁ।'