ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାଲକଂ ମାତ୍ରା ସହୈକସ୍ଥମବନ୍ଧଯତ୍ । ପ୍ରତସ୍ଥେ ସ ଗୃହଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଯା ସହ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ମାଆ ସହିତ ଛୁଆକୁ ଧରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏକାଠି ବାନ୍ଧିଦେଲେ; ପରେ ସେ ଖୁସିରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଘରକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ତୁ ସା କୃତ୍ଵା ଜାନୁଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଣତା ସ୍ଥିତା । ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲା ଦୀନା ତ୍ଵିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଜାଙ୍ଘା ଉପରେ ବସି, ଶିର ନମାଇଲେ; ଲୁହରେ ଭିଜି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଯଦି ଦତ୍ତଂ ଯଦି ହୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତର୍ପିତା ଯଦି । ତେନ ପୁଣ୍ଯେନ ମେ ଭର୍ତା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ତୁ ଵୈ ପୁନଃ
'ମୁଁ ଯଦି ଦାନ କରିଛି, ଯଦି ହୋମ କରିଛି, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନ୍ ।'
ପାଦଯୋଃ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍ । ହାହେତି ଚ ଵଦନ୍ ରାଜା ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା, ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏହା ଦେଖି, ରାଜା 'ହା' ବୋଲି କହି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଶୋକ କରିଲେ ।
ଵିଯୁକ୍ତେଯଂ କଥଂ ଜାତା ସତ୍ଯଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତା । ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାପି ଵୃକ୍ଷଂ ତଂ ନ ଜହାତି କଦାଚନ
'ଏଭଳି ନୀତି ଓ ସତ୍ୟ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳା କିପରି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ? ଗଛର ଛାୟା ମଧ୍ୟ କେବେ ଗଛକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ ।'
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଂ ଵଦିତ୍ଵାଥ ସୁସମ୍ବଦ୍ଧଂ ପରସ୍ପରମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ଚ ତମୁଵାଚେଦଂ ମାଂ ତ୍ଵଂ ହିତ୍ଵା କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି
ଏଭଳି ଭାବେ ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଗଢ଼ି ରହିଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହି, ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯିବୁ?'
କାଂ ଦିଶଂ ପ୍ରତି ଯାସ୍ଯାମି କୋ ମେ ଦୁଃଖଂ ନିଵାରଯେତ୍ । ରାଜ୍ଯତ୍ଯାଗେ ନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଵନଵାସେ ନ ମେ ଦ୍ଵିଜ
'ମୁଁ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? କିଏ ମୋ ଦୁଃଖ ହଟାଇବ? ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାରେ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟବାସରେ ମୋତେ କେବେ ଦୁଃଖ ହୋଇନଥିଲା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ।'
ଯତ୍ପୁତ୍ରେଣ ଵିଯୋଗୋ ମେ ଏଵମାହ ସ ଭୂପତିଃ । ସଦ୍ଭର୍ତୃଭୋଗ୍ଯା ହି ସଦା ଲୋକେ ଭାର୍ଯା ଭଵନ୍ତି ହି
ଏଭଳି ଭୂପତି କହିଲେ: 'ପୁଅଠାରୁ ବିୟୋଗ ହେବା ମୋର ସତ୍ୟ ଦୁଃଖ । ଏହି ସଂସାରରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସଦା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ଥାନ୍ତି ।'
ମଯା ତ୍ଯକ୍ତାସି କଲ୍ଯାଣି ଦୁଃଖେନ ଵିନିଯୋଜିତା । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶସମ୍ଭୂତଂ ସର୍ଵରାଜ୍ଯସୁଖୋଚିତମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି, ଭଲ ଘରର ଝିଅ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁଃଖରେ ପକେଇଦେଲି; ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମସ୍ତ ରାଜସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲ ।'
ମାମୀଦୃଶାଂ ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦାସୀଭାଵଂ ଗତା ହ୍ଯସି । ଈଦୃଶେ ମଜ୍ଜମାନଂ ମାଂ ସୁମହଚ୍ଛୋକସାଗରେ
'ମୋପରି ଭଳି ପତି ପାଇ, ତୁମେ ଦାସୀ ହେଲ; ଏଉଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ମୁଁ ଡୁବୁଛି ।'
କୋ ମାମୁଦ୍ଧରତେ ଦେଵି ପୌରାଣାଖ୍ଯାନଵିସ୍ତରୈଃ । ସୂତ ଉଵାଚ - ପଶ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କଶାଘାତୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ
'ହେ ଦେବୀ, ପୁରାଣ କଥା ଓ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା କିଏ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବ?' ସୂତ କହିଲେ: 'ସେ ରାଜା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, କଠୋର କଷ୍ଟ ଦେଇ—'
ଘାତଯିତ୍ଵା ତୁ ଵିପ୍ରେଶୋ ନେତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ । ନୀଯମାନୌ ତୁ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରୌ ସ ପାର୍ଥିଵଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମାଡ଼ି, ନେଇଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ ।
ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯାଂ ନ ଵାଯୁର୍ନ ଵାଽଽଦିତ୍ଯୋ ନ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନ ପୃଥ୍ଗ୍ଜନାଃ
ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେ ପୁନିପୁନି ଗରମ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ—ଯାହାକୁ ବାତାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଏପରି ଦେଖିନଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତଃ ପୁରା ପତ୍ନୀଂ ସେଯଂ ଦାସୀତ୍ଵମାଗତା । ସୂର୍ଯଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ସୁକୁମାରକରାଙ୍ଗୁଲିଃ
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଶିଶୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ, କମଳା ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା—
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିକ୍ରଯଂ ବାଲୋ ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ମତିମ୍ । ହା ପ୍ରିଯେ ହା ଶିଶୋ ଵତ୍ସ ମମାନାର୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ନଯଃ
—ଏହି ପିଲାକୁ ଏବେ ବେଚିଦିଆଯାଇଛି; ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ମନକୁ ଲଜ୍ଜା! ହା ପ୍ରିୟା! ହା ଶିଶୁ! ମୋ ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହୋଇଛି।
ଦୈଵାଧୀନଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୃତୋଽସ୍ମି ତଥାପି ଧିକ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵଂ ଵିଲପିତୋ ରାଜ୍ଞୋଽଗ୍ରେ ଵିପ୍ରୋଽନ୍ତରଧୀଯତ
ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଛି, ତଥାପି ମୁଁ ମରିନାହିଁ—ଏ ମୋର ଲଜ୍ଜା! ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏପରି କାନ୍ଦିବା ସମୟରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଵୃକ୍ଷଗେହାଦିଭିସ୍ତୁଙ୍ଗୈସ୍ତାଵାଦାଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଅତ୍ରାନ୍ତରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵାଜଗାମ ମହାତପାଃ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ଘର ଛାଡ଼ି ତ୍ୱରାରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସଶିଷ୍ଯଃ କୌଶିକେନ୍ଦ୍ରୋଽସୌ ନିଷ୍ଠୁରଃ କ୍ରୂରଦର୍ଶନଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ- ଯା ତ୍ଵଯୋକ୍ତା ପୁରା ରାଜନ୍ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣା
ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କୌଶିକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ନାୟକ, କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା, ଆସିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ରାଜା, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷିଣା ଆଗରୁ ଦେବାକୁ କହିଥିଲୁ—
ତାଂ ଦଦସ୍ଵ ମହାବାହୋ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ପୁରସ୍କୃତମ୍ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ନମସ୍କରୋମି ରାଜର୍ଷେ ଗୃହାଣେମାଂ ସ୍ଵଦକ୍ଷିଣାମ୍
—ଏହିବେ ଦିଅ, ହେ ମହାବାହୁ, ଯଦି ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଭାବୁଛ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ରାଜର୍ଷି; ଦୟାକରି ଏହି ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯାଗସ୍ଯ ଯା ମଯୋକ୍ତା ପୁରାନଘ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କୁତୋ ଲବ୍ଧମିଦଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ ପ୍ରଦୀଯତେ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ହେଉଛି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣା, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଧନ କେଉଁଠୁ ଆଣିଛ, ଯାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଉଛ?
ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାର୍ଜିତମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - କିମନେନ ମହାଭାଗ କଥିତେନ ତଵାନଘ
ଏହି ଧନ କିପରି ଆର୍ଜନ କଲ, ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେଥିରେ ଆମକୁ କହ। ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ, ଏହା କହିବାର କଣ ଦରକାର?
ଶୋକସ୍ତୁ ଵର୍ଧତେ ଵିପ୍ର ଶ୍ରୁତେନାନେନ ସୁଵ୍ରତ । ଋଷିରୁଵାଚ - ଅଶସ୍ତଂ ନୈଵ ଗୃହ୍ଣାମି ଶସ୍ତମେଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ
ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋ ଦୁଃଖ ବଢ଼ିଯାଏ, ହେ ସୁବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଋଷି କହିଲେ—ଅନୁଚିତ ଯାହା, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ; ଯାହା ଉଚିତ, ସେଇ ଦିଅ।
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯାଗମନଂ ରାଜନ୍ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ମଯା ଦେଵୀ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵିକ୍ରୀତା କୋଟିସମ୍ମିତୈଃ । ନିଷ୍କୈଃ ପୁତ୍ରୋ ରୋହିତାଖ୍ଯୋ ଵିକ୍ରୀତୋଽର୍ବୁଦସଂଖ୍ଯଯା । ଵିପ୍ରୈକାଦଶକୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଗୃହାଣ ମେ
ଏହି ଧନ କିପରି ଆସିଛି, ଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ହେ ରାଜା। ରାଜା କହିଲେ—ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁଁ କୋଟି ମୂଲ୍ୟରେ ବେଚିଦେଇଛି; ମୋ ପୁଅ ରୋହିତକୁ ଅର୍ବୁଦ ମୂଲ୍ୟରେ ବେଚିଛି; ଏହି ଏକାଦଶ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଵପ୍ଲମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଦାରଵିକ୍ରଯସମ୍ଭଵମ୍ । ଶୋକାଭିଭୂତଂ ରାଜାନଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ଧନ ଜଣେ ଦାର ଓ ପୁଅ ବେଚି ଆସିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦେଖି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ।
ଋଷିରୁଵାଚ - ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ନୈଷା ଭଵତି ଦକ୍ଷିଣା । ଅନ୍ଯଦୁତ୍ପାଦଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସମ୍ପୂର୍ଣା ଯେନ ସା ଭଵେତ୍
ଋଷି କହିଲେ—ଏହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ନୁହେଁ; ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ମମେମାଂ ତ୍ଵଂ ସଦୃଶୀଂ ଯଦି ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନ୍ଯସେ ତର୍ହି ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମେ ପରଂ ବଲମ୍
ଯଦି ତୁମେ, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏହିକୁ ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବୁଛ, ତେବେ ଏବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।
ତପସୋଽସ୍ଯ ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାମଲସ୍ଯ ଚ । ମତ୍ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଚୋଗ୍ରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ଚ
ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଦେଖ।
ରାଜୋଵାଚ - ଅନ୍ଯଦ୍ଦାସ୍ଯାମି ଭଗଵନ୍ କାଲଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ । ଅଧୁନୈଵାସ୍ତି ଵିକ୍ରୀତା ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବାଲକଃ
ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇବି, ହେ ଭଗବାନ, ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶିଶୁ ପୁଅ ବେଚାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽଯଂ ଦିଵସସ୍ଯ ନରାଧିପ । ଏଷ ଏଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନୋତ୍ତରଂ ତ୍ଵଯା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ହେ ନରପତି; ସେତିକି ସମୟ ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଂ ନିର୍ଘୃଣଂ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵଚଃ । ତଦାଦାଯ ଧନଂ ପୂର୍ଣଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋ ଯଯୌ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖର କଥା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।