ତତଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ନୃପତେଃ ପୁରତୋ ଵଲ୍କଲୋପରି । ଧନଂ ନିଧାଯ କେଶେଷୁ ଧୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୀମକର୍ଷଯତ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ଚିର ଉପରେ ଧନ ରଖି, ରାନୀଙ୍କ ଚୁଲି ଧରି ଟାଣିନେଲେ।
ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ମୁଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚାର୍ଯ ମାଂ ସଦ୍ଯୋ ଯାଵତ୍ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସୁତମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ଵିପ୍ର ପୁନରସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ରାନୀ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଛାଡ଼, ଛାଡ଼, ମାଲିକ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିନେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'
ପଶ୍ଯେହ ପୁତ୍ର ମାମେଵଂ ମାତରଂ ଦାସ୍ଯତାଂ ଗତାମ୍ । ମାଂ ମାସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୀ ରାଜପୁତ୍ର ନ ସ୍ପୃଶ୍ଯାହଂ ତ୍ଵଯାଧୁନା
'ପୁଅ, ଏଠି ଦେଖ, ତୋର ମାଁ ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଗଲି; ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ମୋତେ ଛୁଅନି, ମୁଁ ତୋର ଛୁଆଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ତତଃ ସ ବାଲଃ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଽକୃଷ୍ଟାଂ ତୁ ମାତରମ୍ । ସମଭ୍ଯଧାଵଦମ୍ବେତି ଵଦନ୍ସାଶ୍ରୁଵିଲୋଚନଃ
ତାପରେ ସେ ଶିଶୁ, ହଠାତ୍ ମାଆକୁ ଟାଣିନେଉଁଥିବା ଦେଖି, 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ଆଖିରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଲା।
ହସ୍ତେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ସମାକର୍ଷନ୍ କାକପକ୍ଷଧରଃ ସ୍ଖଲନ୍ । ତମାଗତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ବାଲମପ୍ଯାହନତ୍ତଦା
ମାଟିଆ କେଶ ଧରିଥିବା ଛୁଆ ମାଆଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଧରି ରହିଲା, ଏହା ଦେଖି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ରାଗରେ ଆସି, ଏହି ଛୁଆକୁ ମାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଵଦଂସ୍ତଥାପି ସୋଽମ୍ବେତି ନୈଵ ମୁଞ୍ଚତି ମାତରମ୍ । ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ନାଥ କ୍ରୀଣୀଷ୍ଵେମଂ ହି ବାଲକମ୍
ସେ ଛୁଆ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, 'ମାଆ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ । ରାଣୀ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ—ଦୟାକରି ଏହି ଛୁଆକୁ ମୋହଁତୁ ।'
କ୍ରୀତାପି ନାହଂ ଭଵିତା ଵିନୈନଂ କାର୍ଯସାଧିକା । ଇତ୍ଥଂ ମମାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରଭୋ
'ମୋତେ କିଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଛୁଆ ବିନା ମୁଁ କୌଣସି କାମ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଗୃହ୍ଯତାଂ ଵିତ୍ତମେତତ୍ତେ ଦୀଯତାଂ ମମ ବାଲକଃ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈଃ କୃତମେଵ ହି ଵେତନମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ତୁମ ଧନ ନିଅ, ଏହି ଛୁଆକୁ ମୋତେ ଦିଅ; ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଧର୍ମ ଜଣା ଲୋକମାନେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।'
ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷଂ ଚ କୋଟିମୌଲ୍ଯଂ ତଥାପରୈଃ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଣୋପେତା ଦକ୍ଷା ଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତା
'ଶତ, ସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ମୂଲ୍ୟ ହେଉ, ବତିଶି ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଦକ୍ଷ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁଣ ଥିବା ।'
କୋଟିମୌଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତଥାର୍ବୁଦମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ - ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ପୁରଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ପଟେ ପୁନଃ
'ନାରୀଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ କୋଟି, ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶ କୋଟି ବୋଲାଯାଏ ।' ସୂତ କହିଲେ: 'ଏଭଳି, ସେ ଧନ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଚାଦର ଉପରେ ରଖାଗଲା ।'
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାଲକଂ ମାତ୍ରା ସହୈକସ୍ଥମବନ୍ଧଯତ୍ । ପ୍ରତସ୍ଥେ ସ ଗୃହଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଯା ସହ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ମାଆ ସହିତ ଛୁଆକୁ ଧରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏକାଠି ବାନ୍ଧିଦେଲେ; ପରେ ସେ ଖୁସିରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଘରକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ତୁ ସା କୃତ୍ଵା ଜାନୁଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଣତା ସ୍ଥିତା । ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲା ଦୀନା ତ୍ଵିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଜାଙ୍ଘା ଉପରେ ବସି, ଶିର ନମାଇଲେ; ଲୁହରେ ଭିଜି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଯଦି ଦତ୍ତଂ ଯଦି ହୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତର୍ପିତା ଯଦି । ତେନ ପୁଣ୍ଯେନ ମେ ଭର୍ତା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ତୁ ଵୈ ପୁନଃ
'ମୁଁ ଯଦି ଦାନ କରିଛି, ଯଦି ହୋମ କରିଛି, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନ୍ ।'
ପାଦଯୋଃ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍ । ହାହେତି ଚ ଵଦନ୍ ରାଜା ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା, ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏହା ଦେଖି, ରାଜା 'ହା' ବୋଲି କହି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଶୋକ କରିଲେ ।
ଵିଯୁକ୍ତେଯଂ କଥଂ ଜାତା ସତ୍ଯଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତା । ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାପି ଵୃକ୍ଷଂ ତଂ ନ ଜହାତି କଦାଚନ
'ଏଭଳି ନୀତି ଓ ସତ୍ୟ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳା କିପରି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ? ଗଛର ଛାୟା ମଧ୍ୟ କେବେ ଗଛକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ ।'
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଂ ଵଦିତ୍ଵାଥ ସୁସମ୍ବଦ୍ଧଂ ପରସ୍ପରମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ଚ ତମୁଵାଚେଦଂ ମାଂ ତ୍ଵଂ ହିତ୍ଵା କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି
ଏଭଳି ଭାବେ ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଗଢ଼ି ରହିଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହି, ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯିବୁ?'
କାଂ ଦିଶଂ ପ୍ରତି ଯାସ୍ଯାମି କୋ ମେ ଦୁଃଖଂ ନିଵାରଯେତ୍ । ରାଜ୍ଯତ୍ଯାଗେ ନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଵନଵାସେ ନ ମେ ଦ୍ଵିଜ
'ମୁଁ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? କିଏ ମୋ ଦୁଃଖ ହଟାଇବ? ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାରେ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟବାସରେ ମୋତେ କେବେ ଦୁଃଖ ହୋଇନଥିଲା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ।'
ଯତ୍ପୁତ୍ରେଣ ଵିଯୋଗୋ ମେ ଏଵମାହ ସ ଭୂପତିଃ । ସଦ୍ଭର୍ତୃଭୋଗ୍ଯା ହି ସଦା ଲୋକେ ଭାର୍ଯା ଭଵନ୍ତି ହି
ଏଭଳି ଭୂପତି କହିଲେ: 'ପୁଅଠାରୁ ବିୟୋଗ ହେବା ମୋର ସତ୍ୟ ଦୁଃଖ । ଏହି ସଂସାରରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସଦା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ଥାନ୍ତି ।'
ମଯା ତ୍ଯକ୍ତାସି କଲ୍ଯାଣି ଦୁଃଖେନ ଵିନିଯୋଜିତା । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶସମ୍ଭୂତଂ ସର୍ଵରାଜ୍ଯସୁଖୋଚିତମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି, ଭଲ ଘରର ଝିଅ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁଃଖରେ ପକେଇଦେଲି; ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମସ୍ତ ରାଜସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲ ।'
ମାମୀଦୃଶାଂ ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦାସୀଭାଵଂ ଗତା ହ୍ଯସି । ଈଦୃଶେ ମଜ୍ଜମାନଂ ମାଂ ସୁମହଚ୍ଛୋକସାଗରେ
'ମୋପରି ଭଳି ପତି ପାଇ, ତୁମେ ଦାସୀ ହେଲ; ଏଉଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ମୁଁ ଡୁବୁଛି ।'
କୋ ମାମୁଦ୍ଧରତେ ଦେଵି ପୌରାଣାଖ୍ଯାନଵିସ୍ତରୈଃ । ସୂତ ଉଵାଚ - ପଶ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କଶାଘାତୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ
'ହେ ଦେବୀ, ପୁରାଣ କଥା ଓ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା କିଏ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବ?' ସୂତ କହିଲେ: 'ସେ ରାଜା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, କଠୋର କଷ୍ଟ ଦେଇ—'
ଘାତଯିତ୍ଵା ତୁ ଵିପ୍ରେଶୋ ନେତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ । ନୀଯମାନୌ ତୁ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରୌ ସ ପାର୍ଥିଵଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମାଡ଼ି, ନେଇଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ ।
ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯାଂ ନ ଵାଯୁର୍ନ ଵାଽଽଦିତ୍ଯୋ ନ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନ ପୃଥ୍ଗ୍ଜନାଃ
ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେ ପୁନିପୁନି ଗରମ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ—ଯାହାକୁ ବାତାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଏପରି ଦେଖିନଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତଃ ପୁରା ପତ୍ନୀଂ ସେଯଂ ଦାସୀତ୍ଵମାଗତା । ସୂର୍ଯଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ସୁକୁମାରକରାଙ୍ଗୁଲିଃ
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଶିଶୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ, କମଳା ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା—
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିକ୍ରଯଂ ବାଲୋ ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ମତିମ୍ । ହା ପ୍ରିଯେ ହା ଶିଶୋ ଵତ୍ସ ମମାନାର୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ନଯଃ
—ଏହି ପିଲାକୁ ଏବେ ବେଚିଦିଆଯାଇଛି; ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ମନକୁ ଲଜ୍ଜା! ହା ପ୍ରିୟା! ହା ଶିଶୁ! ମୋ ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହୋଇଛି।
ଦୈଵାଧୀନଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୃତୋଽସ୍ମି ତଥାପି ଧିକ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏଵଂ ଵିଲପିତୋ ରାଜ୍ଞୋଽଗ୍ରେ ଵିପ୍ରୋଽନ୍ତରଧୀଯତ
ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଛି, ତଥାପି ମୁଁ ମରିନାହିଁ—ଏ ମୋର ଲଜ୍ଜା! ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏପରି କାନ୍ଦିବା ସମୟରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଵୃକ୍ଷଗେହାଦିଭିସ୍ତୁଙ୍ଗୈସ୍ତାଵାଦାଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଅତ୍ରାନ୍ତରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵାଜଗାମ ମହାତପାଃ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ଘର ଛାଡ଼ି ତ୍ୱରାରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସଶିଷ୍ଯଃ କୌଶିକେନ୍ଦ୍ରୋଽସୌ ନିଷ୍ଠୁରଃ କ୍ରୂରଦର୍ଶନଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ- ଯା ତ୍ଵଯୋକ୍ତା ପୁରା ରାଜନ୍ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣା
ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କୌଶିକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ନାୟକ, କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା, ଆସିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ରାଜା, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷିଣା ଆଗରୁ ଦେବାକୁ କହିଥିଲୁ—
ତାଂ ଦଦସ୍ଵ ମହାବାହୋ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ପୁରସ୍କୃତମ୍ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ନମସ୍କରୋମି ରାଜର୍ଷେ ଗୃହାଣେମାଂ ସ୍ଵଦକ୍ଷିଣାମ୍
—ଏହିବେ ଦିଅ, ହେ ମହାବାହୁ, ଯଦି ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଭାବୁଛ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ରାଜର୍ଷି; ଦୟାକରି ଏହି ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯାଗସ୍ଯ ଯା ମଯୋକ୍ତା ପୁରାନଘ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କୁତୋ ଲବ୍ଧମିଦଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ ପ୍ରଦୀଯତେ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ହେଉଛି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣା, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଧନ କେଉଁଠୁ ଆଣିଛ, ଯାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଉଛ?