ରାଜୋଵାଚ - ଅସିନା ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରେଣ ଵରଂ ଜିହ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା କୃତା । ନ ତୁ ମାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦେହି ଦେହୀତି ଭାଷିତମ୍
ରାଜା କହିଲେ — ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ଜିହ୍ୱା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ 'ଦିଅ, ଦିଅ' ବୋଲି ଅପମାନଜନକ କଥା କହିବା ଭଲ ନୁହେଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ମହାଭାଗେ ନ ଯାଚେ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯହମ୍ । ଦଦାମି ଵାହଂ ନିତ୍ଯଂ ହି ଭୁଜଵୀର୍ଯାର୍ଜିତଂ ଧନମ୍
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ କୌଣସି କଥା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗେନି; ମୋ ଦେହର ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ମୁଁ ସଦା ଦେଇଥାଏ।
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ଯଦି ତେ ହି ମହାରାଜ ଯାଚିତୁଂ ନ କ୍ଷମଂ ମନଃ । ଅହଂ ତୁ ନ୍ଯାଯତୋ ଦତ୍ତା ଦେଵୈରପି ସଵାସଵୈଃ
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ଯଦି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ମନ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେବେ ମୁଁ, ଯାହାକି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ନ୍ୟାୟରେ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହା କରିବି।
ଅହଂ ଶାସ୍ଯା ଚ ପତ୍ଯା ଚ ରକ୍ଷ୍ଯା ଚୈଵ ମହାଦ୍ଯୁତେ । ମନ୍ମୌଲ୍ଯଂ ସଂଗୃହୀତ୍ଵାଥ ଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ହେ ମହାତ୍ୱ, ମୁଁ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି, ମୋ ମାଥାର ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଇଦିଅ।
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । କଷ୍ଟଂ କଷ୍ଟମିତି ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହୀପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର 'ହାୟ ହାୟ' ବୋଲି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ବିଳାପ କରିଲେ।
ଭାର୍ଯା ଚ ଭୂଯଃ ପ୍ରାହେଦଂ କ୍ରିଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ । ଵିପ୍ରଶାପାଗ୍ନିଦଗ୍ଧତ୍ଵାନ୍ନୀଚତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯସି
ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁଣି କହିଲେ — ମୋ କଥା ମାନ, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ପୋଡ଼ିଯିବ, ତେବେ ତୁମେ ନିମ୍ନତାରେ ପଡ଼ିଯିବ।
ନ ଦ୍ଯୁତହେତୋର୍ନ ଚ ମଦ୍ଯହେତୋ- ର୍ନ ରାଜ୍ଯହେତୋର୍ନ ଚ ଭୋଗହେତୋଃ । ଦଦସ୍ଵ ଗୁର୍ଵର୍ଥମତୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତତ୍ଵଂ ସଫଲଂ କୁରୁଷ୍ଵ
ଜୁଆ, ମଦ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୋଗବିଲାସ ପାଇଁ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଅ, ଏହିପରି ମୋ ସତ୍ୟବ୍ରତକୁ ସଫଳ କର।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରଵିକ୍ରଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ସ ତଯା ନୋଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ରାଜା ପତ୍ନ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାହ ଭଦ୍ରେ କରୋମ୍ଯେଷ ଵିକ୍ରଯଂ ତେ ସୁନିର୍ଘୃଣଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉପଖ୍ୟାନ। ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ରାଜାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି କଲେନି; ଶେଷରେ କହିଲେ, 'ଭଲ, ଏହି ନିଷ୍ଠୁର କାମ କରିବି, ତୁମକୁ ବିକିଦେବି।'
ନୃଶଂସୈରପି ଯତ୍କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯଂ ତତ୍କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଯଦି ତେ ଭ୍ରାଜତେ ଵାଣୀ ଵକ୍ତୁମୀଦୃକ୍ସୁନିଷ୍ଠୁରମ୍
ମୁଁ ଏମିତି କାମ କରୁଛି, ଯାହା କଠୋର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ଏପରି କଠିନ କଥା କହିପାରୁଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା ଗତ୍ଵା ନଗରମାତୁରଃ । ଅଵତାର୍ଯ ତଦା ରଙ୍ଗେ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ନୃପସତ୍ତମଃ । ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦକଣ୍ଠସ୍ତୁ ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଭୋ ଭୋ ନାଗରିକାଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ
ଏପରି କହି, ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସହରକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ବଜାରକୁ ନେଇ ଆସି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, 'ହେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
କସ୍ଯଚିଦ୍ଯଦି କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦାସ୍ଯା ପ୍ରାଣେଷ୍ଟଯା ମମ । ସ ବ୍ରଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଵତ୍ସ୍ଵଂ ଧାରଯାମ୍ଯହମ୍
'ଯଦି କାହାରି ଏକ ଦାସୀର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସେ ତୁରନ୍ତ କହ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହା ସହିପାରୁଛି।'
ତେଽବ୍ରୁଵନ୍ପଣ୍ଡିତାଃ କସ୍ତ୍ଵଂ ପତ୍ନୀଂ ଵିକ୍ରେତୁମାଗତଃ । ରାଜୋଵାଚ - କିଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛଥ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋ ନୃଶଂସୋଽହମମାନୁଷଃ
ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ, ପତ୍ନୀକୁ ବିକିବାକୁ ଆସିଛ?' ରାଜା କହିଲେ, 'ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ? ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର, ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ରାକ୍ଷସୋ ଵାସ୍ମି କଠିନସ୍ତତଃ ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଂ ଶବ୍ଦଂ ସହସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌଶିକୋ ଵିପ୍ରରୂପଧୃକ୍
'ମୁଁ ରାକ୍ଷସ, କଠୋର ହୃଦୟର, ଏହିପରି ପାପ କରୁଛି।' ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ଏହି କଥା ହେଉଁଠାରୁ, କୌଶିକ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—
ଵୃଦ୍ଧରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମଭାଷତ । ସମର୍ପଯସ୍ଵ ମେ ଦାସୀମହଂ କ୍ରେତା ଧନପ୍ରଦଃ
ବୃଦ୍ଧ ରୂପ ନେଇ, ସେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏହି ଜଣେ ଦାସୀ ଭାବେ ଦେଅ; ମୁଁ କିଣିବି, ଧନ ଦେବି।'
ଅସ୍ତି ମେ ଵିତ୍ତମତୁଲଂ ସୁକୁମାରୀ ଚ ମେ ପ୍ରିଯା । ଗୃହକର୍ମ ନ ଶକ୍ନୋତି କର୍ତୁମସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ
'ମୋ ପାଖରେ ଅପୂର୍ବ ଧନ ଅଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାରୀ, ସେ ଘରକାମ କରିପାରେନି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୋତେ ଦେଅ।'
ଅହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ଦାସୀଂ ତୁ କତି ଦାସ୍ଯାମି ତେ ଧନମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
'ମୁଁ ଏହି ଦାସୀକୁ ନେଉଛି; କେତେ ଧନ ଦେବି?' ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ପରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ—
ଵିଦୀର୍ଣଂ ତୁ ମନୋ ଦୁଃଖାନ୍ନ ଚୈନଂ କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍ । ଵିପ୍ର ଉଵାଚ - କର୍ମଣଶ୍ଚ ଵଯୋରୂପଶୀଲାନାଂ ତଵ ଯୋଷିତଃ
ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ କିଛି କହିପାରିଲେନି। ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ତୁମ ପତ୍ନୀର କାମ, ବୟସ, ରୂପ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ—'
ଅନୁରୂପମିଦଂ ଵିତ୍ତଂ ଗୃହାଣାର୍ପଯ ମେଽବଲାମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମୌଲ୍ଯଂ ନରସ୍ଯ ଚ
'ଏହି ଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟ ଅଟୁଟ; ଏହା ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ଏହି ଜଣେ ଅବଳାକୁ ମୋତେ ଦେଅ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ—'
ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଣୋପେତା ଦକ୍ଷା ଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତା । କୋଟିମୌଲ୍ଯଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁଂସସ୍ତଥାର୍ବୁଦମ୍
'ବତ୍ତିସଟି ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଗୁଣବତୀ ସ୍ତ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟ ଏକ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ; ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶ ଲକ୍ଷ।'
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । ଦୁଃଖେନ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ନ ଚୈନଂ କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେନି।
ତତଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ନୃପତେଃ ପୁରତୋ ଵଲ୍କଲୋପରି । ଧନଂ ନିଧାଯ କେଶେଷୁ ଧୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୀମକର୍ଷଯତ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ଚିର ଉପରେ ଧନ ରଖି, ରାନୀଙ୍କ ଚୁଲି ଧରି ଟାଣିନେଲେ।
ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ମୁଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚାର୍ଯ ମାଂ ସଦ୍ଯୋ ଯାଵତ୍ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସୁତମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ଵିପ୍ର ପୁନରସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ରାନୀ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଛାଡ଼, ଛାଡ଼, ମାଲିକ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିନେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'
ପଶ୍ଯେହ ପୁତ୍ର ମାମେଵଂ ମାତରଂ ଦାସ୍ଯତାଂ ଗତାମ୍ । ମାଂ ମାସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୀ ରାଜପୁତ୍ର ନ ସ୍ପୃଶ୍ଯାହଂ ତ୍ଵଯାଧୁନା
'ପୁଅ, ଏଠି ଦେଖ, ତୋର ମାଁ ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଗଲି; ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ମୋତେ ଛୁଅନି, ମୁଁ ତୋର ଛୁଆଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ତତଃ ସ ବାଲଃ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଽକୃଷ୍ଟାଂ ତୁ ମାତରମ୍ । ସମଭ୍ଯଧାଵଦମ୍ବେତି ଵଦନ୍ସାଶ୍ରୁଵିଲୋଚନଃ
ତାପରେ ସେ ଶିଶୁ, ହଠାତ୍ ମାଆକୁ ଟାଣିନେଉଁଥିବା ଦେଖି, 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ଆଖିରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଲା।
ହସ୍ତେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ସମାକର୍ଷନ୍ କାକପକ୍ଷଧରଃ ସ୍ଖଲନ୍ । ତମାଗତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ବାଲମପ୍ଯାହନତ୍ତଦା
ମାଟିଆ କେଶ ଧରିଥିବା ଛୁଆ ମାଆଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଧରି ରହିଲା, ଏହା ଦେଖି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ରାଗରେ ଆସି, ଏହି ଛୁଆକୁ ମାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଵଦଂସ୍ତଥାପି ସୋଽମ୍ବେତି ନୈଵ ମୁଞ୍ଚତି ମାତରମ୍ । ରାଜ୍ଞ୍ଯୁଵାଚ - ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ନାଥ କ୍ରୀଣୀଷ୍ଵେମଂ ହି ବାଲକମ୍
ସେ ଛୁଆ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, 'ମାଆ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ । ରାଣୀ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ—ଦୟାକରି ଏହି ଛୁଆକୁ ମୋହଁତୁ ।'
କ୍ରୀତାପି ନାହଂ ଭଵିତା ଵିନୈନଂ କାର୍ଯସାଧିକା । ଇତ୍ଥଂ ମମାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରଭୋ
'ମୋତେ କିଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଛୁଆ ବିନା ମୁଁ କୌଣସି କାମ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ - ଗୃହ୍ଯତାଂ ଵିତ୍ତମେତତ୍ତେ ଦୀଯତାଂ ମମ ବାଲକଃ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈଃ କୃତମେଵ ହି ଵେତନମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ତୁମ ଧନ ନିଅ, ଏହି ଛୁଆକୁ ମୋତେ ଦିଅ; ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଧର୍ମ ଜଣା ଲୋକମାନେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।'
ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷଂ ଚ କୋଟିମୌଲ୍ଯଂ ତଥାପରୈଃ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଣୋପେତା ଦକ୍ଷା ଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତା
'ଶତ, ସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ମୂଲ୍ୟ ହେଉ, ବତିଶି ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଦକ୍ଷ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁଣ ଥିବା ।'
କୋଟିମୌଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତଥାର୍ବୁଦମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ - ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ପୁରଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ପଟେ ପୁନଃ
'ନାରୀଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ କୋଟି, ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶ କୋଟି ବୋଲାଯାଏ ।' ସୂତ କହିଲେ: 'ଏଭଳି, ସେ ଧନ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଚାଦର ଉପରେ ରଖାଗଲା ।'