ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଅନ୍ତକେନ ସମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଂ ସ୍ଵଂ ଯାଚିତୁଂ ହୃଦା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ଧନ ମାଗିବା ପାଇଁ ମନରେ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ।
ତମାଲୋକ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ସ ଵାରିଣା ତମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରେ, ପାଣି ଛିଟି ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କୁହାଗଲା:
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାଂ ଦଦସ୍ଵେଷ୍ଟଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଋଣଂ ଧାରଯତାଂ ଦୁଃଖମହନ୍ଯହନି ଵର୍ଧତେ
'ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ଯାହା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ, ସେ ଦାନ ଦିଅ। ଋଣ ଧରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ।'
ଆପ୍ଯାଯମାନଃ ସ ତଦା ହିମଶୀତେନ ଵାରିଣା । ଅଵାପ୍ଯ ଚେତନାଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ଏହି ସମୟରେ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଶିତଳ ହୋଇ, ରାଜା ହୁସିଆର ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପୁନର୍ମୋହଂ ସମାପେଦେ ହ୍ଯଥ କ୍ରୋଧଂ ଯଯୌ ମୁନିଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ପୁଣିଥରେ ସେ ମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତେବେ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଦୀଯତାଂ ଦକ୍ଷିଣା ସା ମେ ଯଦି ଧୈର୍ଯମଵେକ୍ଷସେ । ସତ୍ଯେନାର୍କଃ ପ୍ରତପତି ସତ୍ଯେ ତିଷ୍ଠତି ମେଦିନୀ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ଯଦି ତୁମର କିଛି ଧୃଢତା ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ ସେଇ ଦାନ ଦିଅ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଅଛି।'
ସତ୍ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ତୁ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍
'ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ୟ ସହିତ ତୁଲନା କରାଯାଏ।'
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ଅଥଵା କିଂ ମମୈତେନ ପ୍ରୋକ୍ତେନାସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍
'ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ; ନହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିବାର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?'
ମଦୀଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ରାଜନ୍ନ ଦାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍ଯଦି । ଅସ୍ତାଚଲଗତେ ହ୍ଯର୍କେ ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯିବାବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାସୀଦ୍ଭଯାତୁରଃ । ଦୁଃଖୀଭୂତୋଽଵନୌ ନିଃସ୍ଵୋ ନୃଶଂସମୁନିନାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ, ନିଷ୍ଠୁର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦପାରଗଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବହୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ନିର୍ଯଯୌ ସ୍ଵଗୃହାଦ୍ ବହିଃ
ସୂତ କହିଲେ — ଏହି ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଘରୁ ବାହାରିଲେ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆଯାନ୍ତଂ ତାପସଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ରାଜାନଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ତଦା
ତାପସଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଏବଂ ଦଢ଼ିଆ ଦେଖି, ରାଣୀ ତା ସମୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଯତେ । ପିତୃଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହି ପୁତ୍ରେଣ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ; ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପିତାଙ୍କର ଧନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଯଂ ପ୍ରାର୍ଥନୀଯୋ ଧନାର୍ଥମିତି ମେ ମତିଃ । ରାଜୋଵାଚ - ନାହଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହଂ କାଙ୍କ୍ଷେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ସୁମଧ୍ଯମେ
ତେଣୁ ମୋର ମତରେ, ଧନ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା କହିଲେ — ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କୌଣସି ଦାନ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି; ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ।
ଯାଚନଂ ଖଲୁ ଵିପ୍ରାଣାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଗୁରୁର୍ହି ଵିପ୍ରୋ ଵର୍ଣାନାଂ ପୂଜନୀଯୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଦା
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୁରୁର୍ନ ଯାଚ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶେଷତଃ । ଯଜନାଧ୍ଯଯନଂ ଦାନଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କେବେ ମାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଶରଣାଗତାନାମଭଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରତିପାଲନମ୍ । ନ ଚାପ୍ଯେଵଂ ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେହୀତି କୃପଣଂ ଵଚଃ
ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେବା ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏବଂ 'ଦିଅ, ଦିଅ' ବୋଲି କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦଦାମୀତ୍ଯେଵ ମେ ଦେଵି ହୃଦଯେ ନିହିତଂ ଵଚଃ । ଅର୍ଜିତଂ କୁତ୍ରଚିଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ହେ ଦେବୀ, 'ମୁଁ ଦେବି' ବୋଲି କଥା ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; କୌଣସି ଠାରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - କାଲଃ ସମଵିଷମକରଃ ପରିଭଵସମ୍ମାନମାନଦଃ କାଲଃ । କାଲଃ କରୋତି ପୁରୁଷଂ ଦାତାରଂ ଯାଚିତାରଂ ଚ
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ସମୟ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଅପମାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାଏ; ସମୟ ମଣିଷକୁ ଦାତା ଓ ଭିକ୍ଷୁକ ଦୁହେଁ କରିଦିଏ।
ଵିପ୍ରେଣ ଵିଦୁଷା ରାଜା କ୍ରୁଦ୍ଧେନାତିବଲୀଯସା । ରାଜ୍ଯାନ୍ନିରସ୍ତଃ ସୌଖ୍ଯାଚ୍ଚ ପଶ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ — ଦେଖ, ସମୟର ଖେଳ।
ରାଜୋଵାଚ - ଅସିନା ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରେଣ ଵରଂ ଜିହ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା କୃତା । ନ ତୁ ମାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦେହି ଦେହୀତି ଭାଷିତମ୍
ରାଜା କହିଲେ — ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ଜିହ୍ୱା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ 'ଦିଅ, ଦିଅ' ବୋଲି ଅପମାନଜନକ କଥା କହିବା ଭଲ ନୁହେଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ମହାଭାଗେ ନ ଯାଚେ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯହମ୍ । ଦଦାମି ଵାହଂ ନିତ୍ଯଂ ହି ଭୁଜଵୀର୍ଯାର୍ଜିତଂ ଧନମ୍
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ କୌଣସି କଥା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗେନି; ମୋ ଦେହର ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ମୁଁ ସଦା ଦେଇଥାଏ।
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ଯଦି ତେ ହି ମହାରାଜ ଯାଚିତୁଂ ନ କ୍ଷମଂ ମନଃ । ଅହଂ ତୁ ନ୍ଯାଯତୋ ଦତ୍ତା ଦେଵୈରପି ସଵାସଵୈଃ
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ଯଦି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ମନ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେବେ ମୁଁ, ଯାହାକି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ନ୍ୟାୟରେ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହା କରିବି।
ଅହଂ ଶାସ୍ଯା ଚ ପତ୍ଯା ଚ ରକ୍ଷ୍ଯା ଚୈଵ ମହାଦ୍ଯୁତେ । ମନ୍ମୌଲ୍ଯଂ ସଂଗୃହୀତ୍ଵାଥ ଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ହେ ମହାତ୍ୱ, ମୁଁ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି, ମୋ ମାଥାର ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକୁଟ ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଇଦିଅ।
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । କଷ୍ଟଂ କଷ୍ଟମିତି ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହୀପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର 'ହାୟ ହାୟ' ବୋଲି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ବିଳାପ କରିଲେ।
ଭାର୍ଯା ଚ ଭୂଯଃ ପ୍ରାହେଦଂ କ୍ରିଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ । ଵିପ୍ରଶାପାଗ୍ନିଦଗ୍ଧତ୍ଵାନ୍ନୀଚତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯସି
ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁଣି କହିଲେ — ମୋ କଥା ମାନ, ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ପୋଡ଼ିଯିବ, ତେବେ ତୁମେ ନିମ୍ନତାରେ ପଡ଼ିଯିବ।
ନ ଦ୍ଯୁତହେତୋର୍ନ ଚ ମଦ୍ଯହେତୋ- ର୍ନ ରାଜ୍ଯହେତୋର୍ନ ଚ ଭୋଗହେତୋଃ । ଦଦସ୍ଵ ଗୁର୍ଵର୍ଥମତୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତତ୍ଵଂ ସଫଲଂ କୁରୁଷ୍ଵ
ଜୁଆ, ମଦ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୋଗବିଲାସ ପାଇଁ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଅ, ଏହିପରି ମୋ ସତ୍ୟବ୍ରତକୁ ସଫଳ କର।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରଵିକ୍ରଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ସ ତଯା ନୋଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ରାଜା ପତ୍ନ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାହ ଭଦ୍ରେ କରୋମ୍ଯେଷ ଵିକ୍ରଯଂ ତେ ସୁନିର୍ଘୃଣଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉପଖ୍ୟାନ। ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ରାଜାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି କଲେନି; ଶେଷରେ କହିଲେ, 'ଭଲ, ଏହି ନିଷ୍ଠୁର କାମ କରିବି, ତୁମକୁ ବିକିଦେବି।'
ନୃଶଂସୈରପି ଯତ୍କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯଂ ତତ୍କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଯଦି ତେ ଭ୍ରାଜତେ ଵାଣୀ ଵକ୍ତୁମୀଦୃକ୍ସୁନିଷ୍ଠୁରମ୍
ମୁଁ ଏମିତି କାମ କରୁଛି, ଯାହା କଠୋର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ଏପରି କଠିନ କଥା କହିପାରୁଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା ଗତ୍ଵା ନଗରମାତୁରଃ । ଅଵତାର୍ଯ ତଦା ରଙ୍ଗେ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ନୃପସତ୍ତମଃ । ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦକଣ୍ଠସ୍ତୁ ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଭୋ ଭୋ ନାଗରିକାଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ
ଏପରି କହି, ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସହରକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ବଜାରକୁ ନେଇ ଆସି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, 'ହେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'