ମହଦ୍ଦୁଖଃମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଯତ୍ତ୍ଵମେଵଂ ବ୍ରଵୀଷି ମେ । କିଂ ତଵ ସ୍ମିତସଂଲ୍ଲାପା ମମ ପାପସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତାଃ
ହେ ସୁମଧୁରା, ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିଲେ ଦେଖି ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଉଛି। ମୁଁ ଏତେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ହସିଥିବା ମିଷ୍ଟି କଥା ଓ ଆଲାପ ତୁମେ ଭୁଲିଗଲ କି?
ହା ହା ତ୍ଵଯା କଥଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମେତଚ୍ଛୁଚିସ୍ମିତେ । ଦୁର୍ଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵଚନଂ କଥଂ ଵଦସି ଭାମିନି
ହା ହା, ହେ ପବିତ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା କହିବା କେମିତି ଯୋଗ୍ୟ? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏପରି କଠିନ କଥା କିପରି କହିପାରିଲ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ଧୀରୋ ଦାରଵିକ୍ରଯେ । ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ମୂର୍ଚ୍ଛଯାତିପରିପ୍ଲୁତଃ
ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବେଚିବାରେ ଅଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭୂଲି ପଡ଼ିଲେ, ଅତି ମୂର୍ଛାରେ ବେହୋସ ହେଲେ।
ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛଯାପି ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସୁକରୁଣଂ ରାଜପୁତ୍ରୀ ସୁଦୁଃଖିତା
ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା, ମୂର୍ଛିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜକୁମାରୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିଲେ:
ହା ମହାରାଜ କସ୍ଯେଦମପଧ୍ଯାନାଦୁପାଗତମ୍ । ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନିପତିତୋ ଭୂମୌ ରଙ୍କଵଚ୍ଛରଣୋଚିତଃ
ହା ମହାରାଜ, କାହାର ଅପମଙ୍ଗଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା? ଆପଣ ଏପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଭିକାରୀ ଶରଣ ନେଉଥିବା?
ଯେନୈଵ କୋଟିଶୋ ଵିତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ଏଵ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଭୁଵି ସ୍ଵପିତି ମେ ପତିଃ
ଯିଏ କୋଟି କୋଟି ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।
ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ ତଵାନେନ କୃତଂ ଦୈଵ ମହୀକ୍ଷିତା । ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯୋଽଯଂ ନୀତଃ ପାପାମିମାଂ ଦଶାମ୍
ହା କଷ୍ଟ! ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଦୈବତା କଣ ଦୁଃଖ କରିଛି? ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଗଲେ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସାପି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ଭର୍ତୁର୍ଦୁଃଖମହାଭାରେଣାସହ୍ଯେନାତିପୀଡିତା
ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତା ମହିଳା ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖର ଭାରେ, ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶିଶୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ତାତ ତାତ ପ୍ରଦେହ୍ଯନ୍ନଂ ମାତର୍ମେ ଦେହି ଭୋଜନମ୍
ଏହା ଦେଖି, ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଶିଶୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ; ମା, ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
କ୍ଷୁନ୍ମେ ବଲଵତୀ ଜାତା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ମେଽତିଶୁଷ୍ଯତି
ମୋର ଭୋକ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା; ମୋର ଜିହ୍ବା ଏତେ ଶୁଖିଯାଇଛି।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଅନ୍ତକେନ ସମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଂ ସ୍ଵଂ ଯାଚିତୁଂ ହୃଦା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ଧନ ମାଗିବା ପାଇଁ ମନରେ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ।
ତମାଲୋକ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ସ ଵାରିଣା ତମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରେ, ପାଣି ଛିଟି ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କୁହାଗଲା:
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାଂ ଦଦସ୍ଵେଷ୍ଟଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଋଣଂ ଧାରଯତାଂ ଦୁଃଖମହନ୍ଯହନି ଵର୍ଧତେ
'ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ଯାହା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ, ସେ ଦାନ ଦିଅ। ଋଣ ଧରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ।'
ଆପ୍ଯାଯମାନଃ ସ ତଦା ହିମଶୀତେନ ଵାରିଣା । ଅଵାପ୍ଯ ଚେତନାଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ଏହି ସମୟରେ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଶିତଳ ହୋଇ, ରାଜା ହୁସିଆର ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପୁନର୍ମୋହଂ ସମାପେଦେ ହ୍ଯଥ କ୍ରୋଧଂ ଯଯୌ ମୁନିଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ପୁଣିଥରେ ସେ ମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତେବେ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଦୀଯତାଂ ଦକ୍ଷିଣା ସା ମେ ଯଦି ଧୈର୍ଯମଵେକ୍ଷସେ । ସତ୍ଯେନାର୍କଃ ପ୍ରତପତି ସତ୍ଯେ ତିଷ୍ଠତି ମେଦିନୀ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ଯଦି ତୁମର କିଛି ଧୃଢତା ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ ସେଇ ଦାନ ଦିଅ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଅଛି।'
ସତ୍ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ତୁ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍
'ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ୟ ସହିତ ତୁଲନା କରାଯାଏ।'
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ଅଥଵା କିଂ ମମୈତେନ ପ୍ରୋକ୍ତେନାସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍
'ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ; ନହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିବାର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?'
ମଦୀଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ରାଜନ୍ନ ଦାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍ଯଦି । ଅସ୍ତାଚଲଗତେ ହ୍ଯର୍କେ ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯିବାବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାସୀଦ୍ଭଯାତୁରଃ । ଦୁଃଖୀଭୂତୋଽଵନୌ ନିଃସ୍ଵୋ ନୃଶଂସମୁନିନାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ, ନିଷ୍ଠୁର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ - ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦପାରଗଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବହୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ନିର୍ଯଯୌ ସ୍ଵଗୃହାଦ୍ ବହିଃ
ସୂତ କହିଲେ — ଏହି ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଘରୁ ବାହାରିଲେ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆଯାନ୍ତଂ ତାପସଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ରାଜାନଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ତଦା
ତାପସଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଏବଂ ଦଢ଼ିଆ ଦେଖି, ରାଣୀ ତା ସମୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଵର୍ଣାନାଂ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଯତେ । ପିତୃଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହି ପୁତ୍ରେଣ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ; ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପିତାଙ୍କର ଧନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଯଂ ପ୍ରାର୍ଥନୀଯୋ ଧନାର୍ଥମିତି ମେ ମତିଃ । ରାଜୋଵାଚ - ନାହଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହଂ କାଙ୍କ୍ଷେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ସୁମଧ୍ଯମେ
ତେଣୁ ମୋର ମତରେ, ଧନ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା କହିଲେ — ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କୌଣସି ଦାନ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି; ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ।
ଯାଚନଂ ଖଲୁ ଵିପ୍ରାଣାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଗୁରୁର୍ହି ଵିପ୍ରୋ ଵର୍ଣାନାଂ ପୂଜନୀଯୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଦା
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୁରୁର୍ନ ଯାଚ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶେଷତଃ । ଯଜନାଧ୍ଯଯନଂ ଦାନଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କେବେ ମାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଶରଣାଗତାନାମଭଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରତିପାଲନମ୍ । ନ ଚାପ୍ଯେଵଂ ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେହୀତି କୃପଣଂ ଵଚଃ
ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେବା ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏବଂ 'ଦିଅ, ଦିଅ' ବୋଲି କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦଦାମୀତ୍ଯେଵ ମେ ଦେଵି ହୃଦଯେ ନିହିତଂ ଵଚଃ । ଅର୍ଜିତଂ କୁତ୍ରଚିଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ହେ ଦେବୀ, 'ମୁଁ ଦେବି' ବୋଲି କଥା ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; କୌଣସି ଠାରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - କାଲଃ ସମଵିଷମକରଃ ପରିଭଵସମ୍ମାନମାନଦଃ କାଲଃ । କାଲଃ କରୋତି ପୁରୁଷଂ ଦାତାରଂ ଯାଚିତାରଂ ଚ
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ — ସମୟ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଅପମାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାଏ; ସମୟ ମଣିଷକୁ ଦାତା ଓ ଭିକ୍ଷୁକ ଦୁହେଁ କରିଦିଏ।
ଵିପ୍ରେଣ ଵିଦୁଷା ରାଜା କ୍ରୁଦ୍ଧେନାତିବଲୀଯସା । ରାଜ୍ଯାନ୍ନିରସ୍ତଃ ସୌଖ୍ଯାଚ୍ଚ ପଶ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ — ଦେଖ, ସମୟର ଖେଳ।