ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହା କୃମିଃ ପାପୋ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯଧମାଧମଃ । ଅଥଵା ପ୍ରେତତାଂ ଯାସ୍ଯେ ଵର ଏଵାତ୍ମଵିକ୍ରଯଃ
“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦାନ ନ ଦେଇ ମୁଁ ପାପୀ କୀଟ ହେବି, ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ହେବି, କିମ୍ବା ଭୂତ ହେବି; ତାଠାରୁ ଆତ୍ମବିକ୍ରୟ କରିବା ଭଲ ।”
ସୂତ ଉଵାଚ - ରାଜାନଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦୀନଂ ଚିନ୍ତଯାନମଧୋମୁଖମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ପତ୍ନୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସୂତ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ରାଣୀ କନ୍ଧେ କଣ୍ଦା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ ।
ତ୍ଯଜ ଚିନ୍ତାଂ ମହାରାଜ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁପାଲଯ । ପ୍ରେତଵଦ୍ଵର୍ଜନୀଯୋ ହି ନରଃ ସତ୍ଯବହିଷ୍କୃତଃ
“ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କର । ଯିଏ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ପ୍ରେତ ଭଳି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ।”
ନାତଃ ପରତରଂ ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ଯାଦୃଶଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଵସତ୍ଯସ୍ଯାନୁପାଲନମ୍
“ପୁରୁଷ ପାଇଁ ନିଜ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବାଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ।”
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମଧୀତଂ ଚ ଦାନାଦ୍ଯାଃ ସକଲାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ଵୈଫଲ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯସ୍ଯାନୃତଂ ଭଵେତ୍
“ଯାହାର କଥା ମିଥ୍ୟା, ସେଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ ।”
ସତ୍ଯମତ୍ଯନ୍ତମୁଦିତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଧୀମତାମ୍ । ତାରଣାଯାନୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ପାତନାଯାକୃତାତ୍ମନାମ୍
“ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ମାନିଛନ୍ତି; ଯାହା ସତ୍ୟବାନ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ, ଅନ୍ୟଥା ଅନୀତିବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପତନ ହୁଏ ।”
ଶତାଶ୍ଵମେଧାନାଦୃତ୍ଯ ରାଜସୂଯଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । କୃତ୍ଵା ରାଜା ସକୃତ୍ସ୍ଵର୍ଗାଦସତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚ୍ଯୁତଃ
“ରାଜା ଯଦି ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକଥର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଲେ ସେଠାରୁ ଖସିଯାଏ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ଵଂଶଵୃଦ୍ଧିକରଶ୍ଚାଯଂ ପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ବାଲକଃ । ଉଚ୍ଯତାଂ ଵକ୍ତୁକାମାସି ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଗଜଗାମିନି
ରାଜା କହିଲେ, “ଏହି ପୁଅ ଆମ ବଂଶକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ରଖିଛି । ଗଜଗାମିନୀ, ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କୁହ ।”
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାଭୂଦସତ୍ଯଂ ତେ ପୁଂସାଂ ପୁତ୍ରଫଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ତନ୍ମାଂ ପ୍ରଦାଯ ଵିତ୍ତେନ ଦେହି ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ରାଣୀ କହିଲେ, “ରାଜନ, ତୁମେ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବ ନାହିଁ । ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପୁଅ ହେଉଛି ଫଳ । ତେଣୁ ମୋତେ ଦେଇ, ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ ।”
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯଯୌ ମୋହଂ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ମନ ହରାଇଲେ; ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ମହଦ୍ଦୁଖଃମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଯତ୍ତ୍ଵମେଵଂ ବ୍ରଵୀଷି ମେ । କିଂ ତଵ ସ୍ମିତସଂଲ୍ଲାପା ମମ ପାପସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତାଃ
ହେ ସୁମଧୁରା, ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିଲେ ଦେଖି ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଉଛି। ମୁଁ ଏତେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ହସିଥିବା ମିଷ୍ଟି କଥା ଓ ଆଲାପ ତୁମେ ଭୁଲିଗଲ କି?
ହା ହା ତ୍ଵଯା କଥଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମେତଚ୍ଛୁଚିସ୍ମିତେ । ଦୁର୍ଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵଚନଂ କଥଂ ଵଦସି ଭାମିନି
ହା ହା, ହେ ପବିତ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା କହିବା କେମିତି ଯୋଗ୍ୟ? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏପରି କଠିନ କଥା କିପରି କହିପାରିଲ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ଧୀରୋ ଦାରଵିକ୍ରଯେ । ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ମୂର୍ଚ୍ଛଯାତିପରିପ୍ଲୁତଃ
ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବେଚିବାରେ ଅଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭୂଲି ପଡ଼ିଲେ, ଅତି ମୂର୍ଛାରେ ବେହୋସ ହେଲେ।
ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛଯାପି ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସୁକରୁଣଂ ରାଜପୁତ୍ରୀ ସୁଦୁଃଖିତା
ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା, ମୂର୍ଛିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜକୁମାରୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିଲେ:
ହା ମହାରାଜ କସ୍ଯେଦମପଧ୍ଯାନାଦୁପାଗତମ୍ । ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନିପତିତୋ ଭୂମୌ ରଙ୍କଵଚ୍ଛରଣୋଚିତଃ
ହା ମହାରାଜ, କାହାର ଅପମଙ୍ଗଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା? ଆପଣ ଏପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଭିକାରୀ ଶରଣ ନେଉଥିବା?
ଯେନୈଵ କୋଟିଶୋ ଵିତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ଏଵ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଭୁଵି ସ୍ଵପିତି ମେ ପତିଃ
ଯିଏ କୋଟି କୋଟି ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।
ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ ତଵାନେନ କୃତଂ ଦୈଵ ମହୀକ୍ଷିତା । ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯୋଽଯଂ ନୀତଃ ପାପାମିମାଂ ଦଶାମ୍
ହା କଷ୍ଟ! ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଦୈବତା କଣ ଦୁଃଖ କରିଛି? ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଗଲେ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସାପି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ଭର୍ତୁର୍ଦୁଃଖମହାଭାରେଣାସହ୍ଯେନାତିପୀଡିତା
ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତା ମହିଳା ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖର ଭାରେ, ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶିଶୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ତାତ ତାତ ପ୍ରଦେହ୍ଯନ୍ନଂ ମାତର୍ମେ ଦେହି ଭୋଜନମ୍
ଏହା ଦେଖି, ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଶିଶୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ; ମା, ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
କ୍ଷୁନ୍ମେ ବଲଵତୀ ଜାତା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ମେଽତିଶୁଷ୍ଯତି
ମୋର ଭୋକ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା; ମୋର ଜିହ୍ବା ଏତେ ଶୁଖିଯାଇଛି।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଅନ୍ତକେନ ସମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଂ ସ୍ଵଂ ଯାଚିତୁଂ ହୃଦା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ଧନ ମାଗିବା ପାଇଁ ମନରେ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ।
ତମାଲୋକ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ସ ଵାରିଣା ତମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରେ, ପାଣି ଛିଟି ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କୁହାଗଲା:
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାଂ ଦଦସ୍ଵେଷ୍ଟଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଋଣଂ ଧାରଯତାଂ ଦୁଃଖମହନ୍ଯହନି ଵର୍ଧତେ
'ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ଯାହା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ, ସେ ଦାନ ଦିଅ। ଋଣ ଧରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ।'
ଆପ୍ଯାଯମାନଃ ସ ତଦା ହିମଶୀତେନ ଵାରିଣା । ଅଵାପ୍ଯ ଚେତନାଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ଏହି ସମୟରେ ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଶିତଳ ହୋଇ, ରାଜା ହୁସିଆର ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପୁନର୍ମୋହଂ ସମାପେଦେ ହ୍ଯଥ କ୍ରୋଧଂ ଯଯୌ ମୁନିଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ପୁଣିଥରେ ସେ ମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତେବେ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଦୀଯତାଂ ଦକ୍ଷିଣା ସା ମେ ଯଦି ଧୈର୍ଯମଵେକ୍ଷସେ । ସତ୍ଯେନାର୍କଃ ପ୍ରତପତି ସତ୍ଯେ ତିଷ୍ଠତି ମେଦିନୀ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ଯଦି ତୁମର କିଛି ଧୃଢତା ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ ସେଇ ଦାନ ଦିଅ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଅଛି।'
ସତ୍ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ତୁ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍
'ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସତ୍ୟ ସହିତ ତୁଲନା କରାଯାଏ।'
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ଅଥଵା କିଂ ମମୈତେନ ପ୍ରୋକ୍ତେନାସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍
'ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ; ନହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିବାର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?'
ମଦୀଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ରାଜନ୍ନ ଦାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍ଯଦି । ଅସ୍ତାଚଲଗତେ ହ୍ଯର୍କେ ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯିବାବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାସୀଦ୍ଭଯାତୁରଃ । ଦୁଃଖୀଭୂତୋଽଵନୌ ନିଃସ୍ଵୋ ନୃଶଂସମୁନିନାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ, ନିଷ୍ଠୁର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିଲେ।