ଜଗାମ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ସମାକୁଲଃ । ପୁରୀଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ ନୃପୋ ଵିଶ୍ଵାସମକରୋତ୍ତଦା
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ସେହି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ସେତେବେଳେ ଆଶ୍ୱାସ ପାଇଲେ।
ଦଦୃଶେଽଥ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥିନମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିନଯାଵନତୋଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଦେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନମ୍ର ଓ ଆଦରଶୀଳ ହେଲେ।
ପ୍ରାହ ଚୈଵାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୁନିମ୍ । ଇମେ ପ୍ରାଣାଃ ସୁତଶ୍ଚାଯଂ ପ୍ରିଯା ପତ୍ନୀ ମୁନେ ମମ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବମୁନିଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାଣ, ଏହି ପୁଅ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ — ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ରଖିଛି, ମୁନିବର ।”
ଯେନ ତେ କୃତ୍ଯମସ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗୃହାଣାଦ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାର୍ଯମସ୍ମାଭିସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଦରକାର, ଆଜି ଦେରି କରିବେନି, ନେଇନିଅ । ଆଉ ଯଦି ଆମ ପକ୍ଷରୁ କିଛି ଅନ୍ୟ କାମ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ପୂର୍ଣଃ ସ ମାସୋ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦୀଯତାଂ ମମ ଦକ୍ଷିଣା । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ନିମିତ୍ତଂ ହି ସ୍ମର୍ଯତେ ସ୍ଵଵଚୋ ଯଦି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମାସଟି ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ । ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଅ । ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲୁ, ତୁମେ ମନେ କରୁଛ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଦ୍ଯାପି ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ମାସୋ ଜ୍ଞାନତପୋବଲ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯେକଦିନାର୍ଧଂ ଯତ୍ତପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ନାପରମ୍
ରାଜା କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏଯାଁ ମାସଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏଉଁ ଦିନ ଏକ ଓ ଅଧା ଅଛି । ଏତିକି ଅପେକ୍ଷା କର, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ ।”
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଶାପଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ଚେଦଦ୍ଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ମହାରାଜ । ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆଜି ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି ।”
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା । କଥମସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଦକ୍ଷିଣା ଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତା
ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ତାହାପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦିଅବି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦକ୍ଷିଣା?”
କୁତଃ ପୁଷ୍ଟାନି ମିତ୍ରାଣି କୁତ୍ରାର୍ଥଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମମ । ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟୋ ମେ ତତ୍ର ଯାଞ୍ଚା କଥଂ ଭଵେତ୍
“ମୋର ସମ୍ପନ୍ନ ମିତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି? ଏବେ ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋ ପାଇଁ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିବି?”
ରାଜ୍ଞାଂ ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚାମି ହ୍ଯପ୍ରଦାଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
“ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ତିନିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଯଦି ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଉ—”
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହା କୃମିଃ ପାପୋ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯଧମାଧମଃ । ଅଥଵା ପ୍ରେତତାଂ ଯାସ୍ଯେ ଵର ଏଵାତ୍ମଵିକ୍ରଯଃ
“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦାନ ନ ଦେଇ ମୁଁ ପାପୀ କୀଟ ହେବି, ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ହେବି, କିମ୍ବା ଭୂତ ହେବି; ତାଠାରୁ ଆତ୍ମବିକ୍ରୟ କରିବା ଭଲ ।”
ସୂତ ଉଵାଚ - ରାଜାନଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦୀନଂ ଚିନ୍ତଯାନମଧୋମୁଖମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ପତ୍ନୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସୂତ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ରାଣୀ କନ୍ଧେ କଣ୍ଦା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ ।
ତ୍ଯଜ ଚିନ୍ତାଂ ମହାରାଜ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁପାଲଯ । ପ୍ରେତଵଦ୍ଵର୍ଜନୀଯୋ ହି ନରଃ ସତ୍ଯବହିଷ୍କୃତଃ
“ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କର । ଯିଏ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ପ୍ରେତ ଭଳି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ।”
ନାତଃ ପରତରଂ ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ଯାଦୃଶଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଵସତ୍ଯସ୍ଯାନୁପାଲନମ୍
“ପୁରୁଷ ପାଇଁ ନିଜ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବାଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ।”
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମଧୀତଂ ଚ ଦାନାଦ୍ଯାଃ ସକଲାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ଵୈଫଲ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯସ୍ଯାନୃତଂ ଭଵେତ୍
“ଯାହାର କଥା ମିଥ୍ୟା, ସେଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ ।”
ସତ୍ଯମତ୍ଯନ୍ତମୁଦିତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଧୀମତାମ୍ । ତାରଣାଯାନୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ପାତନାଯାକୃତାତ୍ମନାମ୍
“ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ମାନିଛନ୍ତି; ଯାହା ସତ୍ୟବାନ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ, ଅନ୍ୟଥା ଅନୀତିବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପତନ ହୁଏ ।”
ଶତାଶ୍ଵମେଧାନାଦୃତ୍ଯ ରାଜସୂଯଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । କୃତ୍ଵା ରାଜା ସକୃତ୍ସ୍ଵର୍ଗାଦସତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚ୍ଯୁତଃ
“ରାଜା ଯଦି ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକଥର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଲେ ସେଠାରୁ ଖସିଯାଏ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ଵଂଶଵୃଦ୍ଧିକରଶ୍ଚାଯଂ ପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ବାଲକଃ । ଉଚ୍ଯତାଂ ଵକ୍ତୁକାମାସି ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଗଜଗାମିନି
ରାଜା କହିଲେ, “ଏହି ପୁଅ ଆମ ବଂଶକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ରଖିଛି । ଗଜଗାମିନୀ, ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କୁହ ।”
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାଭୂଦସତ୍ଯଂ ତେ ପୁଂସାଂ ପୁତ୍ରଫଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ତନ୍ମାଂ ପ୍ରଦାଯ ଵିତ୍ତେନ ଦେହି ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ରାଣୀ କହିଲେ, “ରାଜନ, ତୁମେ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବ ନାହିଁ । ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପୁଅ ହେଉଛି ଫଳ । ତେଣୁ ମୋତେ ଦେଇ, ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ ।”
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯଯୌ ମୋହଂ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ମନ ହରାଇଲେ; ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ମହଦ୍ଦୁଖଃମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଯତ୍ତ୍ଵମେଵଂ ବ୍ରଵୀଷି ମେ । କିଂ ତଵ ସ୍ମିତସଂଲ୍ଲାପା ମମ ପାପସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତାଃ
ହେ ସୁମଧୁରା, ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିଲେ ଦେଖି ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଉଛି। ମୁଁ ଏତେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ହସିଥିବା ମିଷ୍ଟି କଥା ଓ ଆଲାପ ତୁମେ ଭୁଲିଗଲ କି?
ହା ହା ତ୍ଵଯା କଥଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମେତଚ୍ଛୁଚିସ୍ମିତେ । ଦୁର୍ଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵଚନଂ କଥଂ ଵଦସି ଭାମିନି
ହା ହା, ହେ ପବିତ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା କହିବା କେମିତି ଯୋଗ୍ୟ? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏପରି କଠିନ କଥା କିପରି କହିପାରିଲ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ଧୀରୋ ଦାରଵିକ୍ରଯେ । ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ମୂର୍ଚ୍ଛଯାତିପରିପ୍ଲୁତଃ
ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବେଚିବାରେ ଅଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭୂଲି ପଡ଼ିଲେ, ଅତି ମୂର୍ଛାରେ ବେହୋସ ହେଲେ।
ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛଯାପି ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସୁକରୁଣଂ ରାଜପୁତ୍ରୀ ସୁଦୁଃଖିତା
ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା, ମୂର୍ଛିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜକୁମାରୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିଲେ:
ହା ମହାରାଜ କସ୍ଯେଦମପଧ୍ଯାନାଦୁପାଗତମ୍ । ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନିପତିତୋ ଭୂମୌ ରଙ୍କଵଚ୍ଛରଣୋଚିତଃ
ହା ମହାରାଜ, କାହାର ଅପମଙ୍ଗଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା? ଆପଣ ଏପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଭିକାରୀ ଶରଣ ନେଉଥିବା?
ଯେନୈଵ କୋଟିଶୋ ଵିତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ଏଵ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଭୁଵି ସ୍ଵପିତି ମେ ପତିଃ
ଯିଏ କୋଟି କୋଟି ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।
ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ ତଵାନେନ କୃତଂ ଦୈଵ ମହୀକ୍ଷିତା । ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯୋଽଯଂ ନୀତଃ ପାପାମିମାଂ ଦଶାମ୍
ହା କଷ୍ଟ! ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଦୈବତା କଣ ଦୁଃଖ କରିଛି? ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଗଲେ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସାପି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ଭର୍ତୁର୍ଦୁଃଖମହାଭାରେଣାସହ୍ଯେନାତିପୀଡିତା
ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତା ମହିଳା ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖର ଭାରେ, ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶିଶୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ତାତ ତାତ ପ୍ରଦେହ୍ଯନ୍ନଂ ମାତର୍ମେ ଦେହି ଭୋଜନମ୍
ଏହା ଦେଖି, ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଶିଶୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ; ମା, ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
କ୍ଷୁନ୍ମେ ବଲଵତୀ ଜାତା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ମେଽତିଶୁଷ୍ଯତି
ମୋର ଭୋକ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା; ମୋର ଜିହ୍ବା ଏତେ ଶୁଖିଯାଇଛି।