ତସ୍ମାତ୍କଥଯ ଭୂପାଲ ନ ଦାସ୍ଯାମୀତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽଶାଂ ମହତୀଂ କାମଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯହମତଃ ପରମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜା, ଏବେ କହ, ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ। ମୋ ବଡ଼ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯାଉଛି।
ଯଥେଷ୍ଟଂ ଵ୍ରଜ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ସୁଵର୍ଣଂ ନାସ୍ତି କିଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦଦାମୀତି ଵଦାଧୁନା
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଚାହିଁଥିବାପରି ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ ଯାଅ। ଯଦି ସୁନା ନାହିଁ, ତେବେ ଏବେ କହ, ମୁଁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛନ୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଭୂପତିଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମୁନିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ – ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ମୁଁ ଦେବି।
ମମ ଦେହୋଽସ୍ତି ଭାର୍ଯାଯାଃ ପୁରସ୍ଯ ଚ ହ୍ଯନାମଯଃ । କ୍ରୀତ୍ଵା ଦେହଂ ତୁ ତଂ ନୂନମୃଣଂ ଦାସ୍ଯାମି ତେ ଦ୍ଵିଜ
ମୋ ଦେହ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସବୁ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ବେଚି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମ ଋଣ ଶୋଧିଦେବି, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଗ୍ରାହକଂ ପଶ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ପୁରି ପ୍ରଭୋ । ଦାସଭାଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସଦାରୋଽହଂ ସପୁତ୍ରକଃ
ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେଖ, ବାରାଣସୀ ନଗରରେ କ୍ରେତା ଅଛି। ମୁଁ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଦାସ ହେବି।
ଗୃହାଣ କାଞ୍ଚନଂ ପୂର୍ଣଂ ସାର୍ଧଂ ଭାରଦ୍ଵଯଂ ମୁନେ । ମୌଲ୍ଯେନ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନ୍ନଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵ ଭୂଧର
ମୁନି, ପୂରା ସୁନା ଓ ଦୁଇ ଭାର ସହିତ ନିଅ। ସବୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଦେଲେ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ।
ଇତି ବ୍ରୁଵଞ୍ଜଗାମାଥ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ସୁତାନ୍ଵିତଃ । ଉମଯା କାନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଶଙ୍କରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ, ଉମା ଓ ପ୍ରିୟା ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପୁରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ମନସୋ ହ୍ଲାଦକାରିଣୀମ୍ । ଉଵାଚ ସ କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ପୁରୀଂ ପଶ୍ଯନ୍ସୁଵର୍ଚସମ୍
ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ସେଇ ସୁନ୍ଦର ସହର ଦେଖି, କହିଲେ – ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ଦେଖି, ମୁଁ ସଫଳ ହେଲି।
ତତୋ ଭାଗୀରଥୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦେଵାଦିତର୍ପଣମ୍ । ଦେଵାର୍ଚନଂ ଚ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ କୃତଵାନ୍ ଦିଗ୍ଵିଲୋକନମ୍
ତାପରେ, ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଦେବପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵସୁଧାପାଲୋ ଦିଵ୍ଯାଂ ଵାରାଣସୀଂ ପୁରୀମ୍ । ନୈଷା ମନୁଷ୍ଯଭୁକ୍ତେତି ଶୂଲପାଣେଃ ପରିଗ୍ରହଃ
ଭୂମିର ନାଥ ଦିବ୍ୟ ବାରାଣସୀ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭାବିଲେ – ଏହା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ତ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କର।
ଜଗାମ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ସମାକୁଲଃ । ପୁରୀଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ ନୃପୋ ଵିଶ୍ଵାସମକରୋତ୍ତଦା
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ସେହି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ସେତେବେଳେ ଆଶ୍ୱାସ ପାଇଲେ।
ଦଦୃଶେଽଥ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥିନମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିନଯାଵନତୋଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଦେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନମ୍ର ଓ ଆଦରଶୀଳ ହେଲେ।
ପ୍ରାହ ଚୈଵାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୁନିମ୍ । ଇମେ ପ୍ରାଣାଃ ସୁତଶ୍ଚାଯଂ ପ୍ରିଯା ପତ୍ନୀ ମୁନେ ମମ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବମୁନିଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାଣ, ଏହି ପୁଅ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ — ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ରଖିଛି, ମୁନିବର ।”
ଯେନ ତେ କୃତ୍ଯମସ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗୃହାଣାଦ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାର୍ଯମସ୍ମାଭିସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଦରକାର, ଆଜି ଦେରି କରିବେନି, ନେଇନିଅ । ଆଉ ଯଦି ଆମ ପକ୍ଷରୁ କିଛି ଅନ୍ୟ କାମ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ପୂର୍ଣଃ ସ ମାସୋ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦୀଯତାଂ ମମ ଦକ୍ଷିଣା । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ନିମିତ୍ତଂ ହି ସ୍ମର୍ଯତେ ସ୍ଵଵଚୋ ଯଦି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମାସଟି ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ । ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଅ । ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲୁ, ତୁମେ ମନେ କରୁଛ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଦ୍ଯାପି ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ମାସୋ ଜ୍ଞାନତପୋବଲ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯେକଦିନାର୍ଧଂ ଯତ୍ତପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ନାପରମ୍
ରାଜା କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏଯାଁ ମାସଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏଉଁ ଦିନ ଏକ ଓ ଅଧା ଅଛି । ଏତିକି ଅପେକ୍ଷା କର, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ ।”
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଶାପଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ଚେଦଦ୍ଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ମହାରାଜ । ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆଜି ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି ।”
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା । କଥମସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଦକ୍ଷିଣା ଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତା
ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ତାହାପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦିଅବି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦକ୍ଷିଣା?”
କୁତଃ ପୁଷ୍ଟାନି ମିତ୍ରାଣି କୁତ୍ରାର୍ଥଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମମ । ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟୋ ମେ ତତ୍ର ଯାଞ୍ଚା କଥଂ ଭଵେତ୍
“ମୋର ସମ୍ପନ୍ନ ମିତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି? ଏବେ ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋ ପାଇଁ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିବି?”
ରାଜ୍ଞାଂ ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚାମି ହ୍ଯପ୍ରଦାଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
“ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ତିନିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଯଦି ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଉ—”
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହା କୃମିଃ ପାପୋ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯଧମାଧମଃ । ଅଥଵା ପ୍ରେତତାଂ ଯାସ୍ଯେ ଵର ଏଵାତ୍ମଵିକ୍ରଯଃ
“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦାନ ନ ଦେଇ ମୁଁ ପାପୀ କୀଟ ହେବି, ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ହେବି, କିମ୍ବା ଭୂତ ହେବି; ତାଠାରୁ ଆତ୍ମବିକ୍ରୟ କରିବା ଭଲ ।”
ସୂତ ଉଵାଚ - ରାଜାନଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦୀନଂ ଚିନ୍ତଯାନମଧୋମୁଖମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ପତ୍ନୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସୂତ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ରାଣୀ କନ୍ଧେ କଣ୍ଦା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ ।
ତ୍ଯଜ ଚିନ୍ତାଂ ମହାରାଜ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁପାଲଯ । ପ୍ରେତଵଦ୍ଵର୍ଜନୀଯୋ ହି ନରଃ ସତ୍ଯବହିଷ୍କୃତଃ
“ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କର । ଯିଏ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ପ୍ରେତ ଭଳି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ।”
ନାତଃ ପରତରଂ ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ଯାଦୃଶଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଵସତ୍ଯସ୍ଯାନୁପାଲନମ୍
“ପୁରୁଷ ପାଇଁ ନିଜ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବାଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ।”
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମଧୀତଂ ଚ ଦାନାଦ୍ଯାଃ ସକଲାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଭଵନ୍ତି ତସ୍ଯ ଵୈଫଲ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯସ୍ଯାନୃତଂ ଭଵେତ୍
“ଯାହାର କଥା ମିଥ୍ୟା, ସେଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ ।”
ସତ୍ଯମତ୍ଯନ୍ତମୁଦିତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଧୀମତାମ୍ । ତାରଣାଯାନୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ପାତନାଯାକୃତାତ୍ମନାମ୍
“ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ମାନିଛନ୍ତି; ଯାହା ସତ୍ୟବାନ, ସେ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ, ଅନ୍ୟଥା ଅନୀତିବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପତନ ହୁଏ ।”
ଶତାଶ୍ଵମେଧାନାଦୃତ୍ଯ ରାଜସୂଯଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । କୃତ୍ଵା ରାଜା ସକୃତ୍ସ୍ଵର୍ଗାଦସତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚ୍ଯୁତଃ
“ରାଜା ଯଦି ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକଥର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଲେ ସେଠାରୁ ଖସିଯାଏ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ଵଂଶଵୃଦ୍ଧିକରଶ୍ଚାଯଂ ପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ବାଲକଃ । ଉଚ୍ଯତାଂ ଵକ୍ତୁକାମାସି ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଗଜଗାମିନି
ରାଜା କହିଲେ, “ଏହି ପୁଅ ଆମ ବଂଶକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ରଖିଛି । ଗଜଗାମିନୀ, ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କୁହ ।”
ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାଭୂଦସତ୍ଯଂ ତେ ପୁଂସାଂ ପୁତ୍ରଫଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ତନ୍ମାଂ ପ୍ରଦାଯ ଵିତ୍ତେନ ଦେହି ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ରାଣୀ କହିଲେ, “ରାଜନ, ତୁମେ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବ ନାହିଁ । ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପୁଅ ହେଉଛି ଫଳ । ତେଣୁ ମୋତେ ଦେଇ, ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ ।”
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯଯୌ ମୋହଂ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ମନ ହରାଇଲେ; ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।