ନିର୍ଗତ୍ଯ ନଗରାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ କ୍ଷିତୀଶ୍ଵରମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ସମେତ୍ଯ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵଚଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନଗର ଛାଡ଼ି, ଯିଉଥିବା ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଯାଃ ସୁଵର୍ଣଂ ମେ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗଚ୍ଛ ନରାଧିପ । ନାହଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵା ବ୍ରୂହି ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ସୁଵର୍ଣକମ୍
ହେ ରାଜା, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସୁନା ଦେଇ ପରେ ଯାଅ। କିମ୍ବା କହ, 'ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ', କାରଣ ମୁଁ ସୁନା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ଗୃହାଣ ଵା ସର୍ଵଂ ଲୋଭଶ୍ଚେଦ୍ଧୃତି ଵର୍ତତେ । ଦତ୍ତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ ଦେହି ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
ଲୋଭ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେଅ। ଯଦି ଦେଇଛୁ ବୋଲି ଭାବ, ତେବେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ସେଠାରେ ଦିଅ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଗାଧେଯଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସୁଦୀନାତ୍ମା କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି କହୁଥିବା ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୀନ ହୃଦୟରେ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଅଦତ୍ତ୍ଵା ତେ ହିରଣ୍ଯଂ ଵୈ ନ କରିଷ୍ଯାମି ଭୋଜନମ୍ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଷାଦଂ ତ୍ଯଜ ସୁଵ୍ରତ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ – ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନା ଦେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ମହାପ୍ରତିଜ୍ଞାବାନ।
ସୂର୍ଯଵଂଶସମୁଦ୍ଭୂତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ମହୀପତିଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ତା ଵାଞ୍ଛିତଦୋ ନୃଷୁ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
କଥଂ କରୋମି ନାକାରଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଦାତଵ୍ଯମୃଣଂ ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ନେଇସାରି, କିପରି ଦେବାକୁ ଭୁଲିପାରିବି? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ଋଣ ଶୋଧିବି।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସୁଵର୍ଣଂ ମନସେପ୍ସିତମ୍ । କଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଯାଵତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଧନମ୍
ଚିନ୍ତା କରନି, ମୁଁ ତୁମେ ଯେତେ ସୁନା ଚାହଁ, ଦେବି। କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଧନ ପାଉଛି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କୁତସ୍ତେ ଭଵିତା ରାଜନ୍ ଧନପ୍ରାପ୍ତିରତଃ ପରମ୍ । ଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା କୋଶୋ ବଲଂ ଚୈଵାର୍ଥସାଧନମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ – ରାଜା, ଏବେ ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଧନ ପାଇବ? ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଖଜାନା ଓ ଶକ୍ତି ସବୁ ହାରାଇଗଲା।
ଵୃଥାଶା ତେ ମହୀପାଲ ଧନାର୍ଥେ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ନିର୍ଧନଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ଲୋଭେନ ପୀଡଯାମି କଥଂ ନୃପ
ମହୀପତି, ଧନ ପାଇଁ ତୁମ ଆଶା ଅକାରଣ। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏମିତି ଦରିଦ୍ର ତୁମକୁ ଲୋଭରେ କିପରି କଷ୍ଟ ଦେଇପାରିବି?
ତସ୍ମାତ୍କଥଯ ଭୂପାଲ ନ ଦାସ୍ଯାମୀତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽଶାଂ ମହତୀଂ କାମଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯହମତଃ ପରମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜା, ଏବେ କହ, ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ। ମୋ ବଡ଼ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯାଉଛି।
ଯଥେଷ୍ଟଂ ଵ୍ରଜ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ସୁଵର୍ଣଂ ନାସ୍ତି କିଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦଦାମୀତି ଵଦାଧୁନା
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଚାହିଁଥିବାପରି ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ ଯାଅ। ଯଦି ସୁନା ନାହିଁ, ତେବେ ଏବେ କହ, ମୁଁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛନ୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଭୂପତିଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମୁନିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ – ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ମୁଁ ଦେବି।
ମମ ଦେହୋଽସ୍ତି ଭାର୍ଯାଯାଃ ପୁରସ୍ଯ ଚ ହ୍ଯନାମଯଃ । କ୍ରୀତ୍ଵା ଦେହଂ ତୁ ତଂ ନୂନମୃଣଂ ଦାସ୍ଯାମି ତେ ଦ୍ଵିଜ
ମୋ ଦେହ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସବୁ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ବେଚି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମ ଋଣ ଶୋଧିଦେବି, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଗ୍ରାହକଂ ପଶ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ପୁରି ପ୍ରଭୋ । ଦାସଭାଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସଦାରୋଽହଂ ସପୁତ୍ରକଃ
ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେଖ, ବାରାଣସୀ ନଗରରେ କ୍ରେତା ଅଛି। ମୁଁ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଦାସ ହେବି।
ଗୃହାଣ କାଞ୍ଚନଂ ପୂର୍ଣଂ ସାର୍ଧଂ ଭାରଦ୍ଵଯଂ ମୁନେ । ମୌଲ୍ଯେନ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାନ୍ନଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵ ଭୂଧର
ମୁନି, ପୂରା ସୁନା ଓ ଦୁଇ ଭାର ସହିତ ନିଅ। ସବୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଦେଲେ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ।
ଇତି ବ୍ରୁଵଞ୍ଜଗାମାଥ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ସୁତାନ୍ଵିତଃ । ଉମଯା କାନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଶଙ୍କରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ, ଉମା ଓ ପ୍ରିୟା ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପୁରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ମନସୋ ହ୍ଲାଦକାରିଣୀମ୍ । ଉଵାଚ ସ କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ପୁରୀଂ ପଶ୍ଯନ୍ସୁଵର୍ଚସମ୍
ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ସେଇ ସୁନ୍ଦର ସହର ଦେଖି, କହିଲେ – ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ଦେଖି, ମୁଁ ସଫଳ ହେଲି।
ତତୋ ଭାଗୀରଥୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦେଵାଦିତର୍ପଣମ୍ । ଦେଵାର୍ଚନଂ ଚ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ କୃତଵାନ୍ ଦିଗ୍ଵିଲୋକନମ୍
ତାପରେ, ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଦେବପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵସୁଧାପାଲୋ ଦିଵ୍ଯାଂ ଵାରାଣସୀଂ ପୁରୀମ୍ । ନୈଷା ମନୁଷ୍ଯଭୁକ୍ତେତି ଶୂଲପାଣେଃ ପରିଗ୍ରହଃ
ଭୂମିର ନାଥ ଦିବ୍ୟ ବାରାଣସୀ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭାବିଲେ – ଏହା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ତ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କର।
ଜଗାମ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ସମାକୁଲଃ । ପୁରୀଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ ନୃପୋ ଵିଶ୍ଵାସମକରୋତ୍ତଦା
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ସେହି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ସେତେବେଳେ ଆଶ୍ୱାସ ପାଇଲେ।
ଦଦୃଶେଽଥ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥିନମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିନଯାଵନତୋଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଦେୟ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନମ୍ର ଓ ଆଦରଶୀଳ ହେଲେ।
ପ୍ରାହ ଚୈଵାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୁନିମ୍ । ଇମେ ପ୍ରାଣାଃ ସୁତଶ୍ଚାଯଂ ପ୍ରିଯା ପତ୍ନୀ ମୁନେ ମମ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବମୁନିଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାଣ, ଏହି ପୁଅ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ — ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ରଖିଛି, ମୁନିବର ।”
ଯେନ ତେ କୃତ୍ଯମସ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗୃହାଣାଦ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାର୍ଯମସ୍ମାଭିସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଦରକାର, ଆଜି ଦେରି କରିବେନି, ନେଇନିଅ । ଆଉ ଯଦି ଆମ ପକ୍ଷରୁ କିଛି ଅନ୍ୟ କାମ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ପୂର୍ଣଃ ସ ମାସୋ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦୀଯତାଂ ମମ ଦକ୍ଷିଣା । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ନିମିତ୍ତଂ ହି ସ୍ମର୍ଯତେ ସ୍ଵଵଚୋ ଯଦି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମାସଟି ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ । ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଅ । ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲୁ, ତୁମେ ମନେ କରୁଛ ।”
ରାଜୋଵାଚ - ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଦ୍ଯାପି ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ମାସୋ ଜ୍ଞାନତପୋବଲ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯେକଦିନାର୍ଧଂ ଯତ୍ତପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ନାପରମ୍
ରାଜା କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏଯାଁ ମାସଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏଉଁ ଦିନ ଏକ ଓ ଅଧା ଅଛି । ଏତିକି ଅପେକ୍ଷା କର, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ ।”
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଶାପଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ଚେଦଦ୍ଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ମହାରାଜ । ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆଜି ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି ।”
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା । କଥମସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଦକ୍ଷିଣା ଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତା
ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ତାହାପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦିଅବି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦକ୍ଷିଣା?”
କୁତଃ ପୁଷ୍ଟାନି ମିତ୍ରାଣି କୁତ୍ରାର୍ଥଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମମ । ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟୋ ମେ ତତ୍ର ଯାଞ୍ଚା କଥଂ ଭଵେତ୍
“ମୋର ସମ୍ପନ୍ନ ମିତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି? ଏବେ ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋ ପାଇଁ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିବି?”
ରାଜ୍ଞାଂ ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚାମି ହ୍ଯପ୍ରଦାଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
“ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ତିନିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଯଦି ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଉ—”