ଵନାତ୍ପୁତ୍ରଃ ସମାଯାତୋ ରାଜସୂଯଃ କୃତଃ ପୁରା । କସ୍ମାଚ୍ଛୋଚସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶୋକସ୍ଯ କାରଣଂ ଵଦ
ପୁଅ ଅଟବାରୁ ଫେରିଆସିଛି, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଯାଇଛି। ଏମିତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଦୁଃଖର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ନାରାତିର୍ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵାପି ବଲଵାନ୍ଦୁର୍ବଲୋଽପି ଵା । ଵରୁଣୋଽପି ସୁସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୃତକୃତ୍ଯୋଽସି ଭୂତଲେ
କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ କି ଦୁର୍ବଳ। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଆପଣ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି।
ଵିନ୍ତଯା କ୍ଷୀଯତେ ଦେହୋ ନାସ୍ତି ଚିନ୍ତାସମା ମୃତିଃ । ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ଵିଚକ୍ଷଣ
ଚିନ୍ତା କଲେ ଶରୀର କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଚିନ୍ତା ସମାନ ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଛାଡ଼, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜେକୁ ଶାନ୍ତ ରଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଅ।
ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵଂ ନରାଧିପଃ । ପ୍ରୋଵାଚ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚିନ୍ତାଯାଃ କାରଣଂ ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ପ୍ରିୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସ୍ନେହରେ ଅଳ୍ପ କଥା କହିଲେ, ଚିନ୍ତାର କିଛି କାରଣ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁଟି।
ଭୋଜନଂ ନ ଚକାରାଽସୌ ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟସ୍ତଥା ନୃପଃ । ସୁପ୍ତ୍ଵାପି ଶଯନେ ଶୁଭ୍ରେ ଲେଭେ ନିଦ୍ରାଂ ନ ଭୂମିପଃ
ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ଖାଇଲେ ନାହିଁ। ଶୁଭ୍ର ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘୁମ ଆସିଲା ନାହିଁ।
ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଚିନ୍ତାର୍ତୋ ଯାଵତ୍ସନ୍ଧ୍ଯାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । କରୋତି ନୃପତିସ୍ତାଵଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସମାଗତଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ଚିନ୍ତାରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ଷତ୍ରା ନିଵେଦିତୋ ରାଜ୍ଞେ ମୁନିଃ ସର୍ଵସ୍ଵହାରକଃ । ଆଗତ୍ଯୋଵାଚ ରାଜାନଂ ପ୍ରଣମନ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମୁନି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ରାଜାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଶିର ନମାଇ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ରାଜଂସ୍ତ୍ଯଜ ସ୍ଵରାଜ୍ଯଂ ମେ ଦେହି ଵାଚା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ସୁଵର୍ଣଂ ସ୍ପୃଶ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ତୁମେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼, ମୋତେ ଦେଉଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି କଥାରେ ଦିଅ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା ପାଇଁ ସୁନା ଛୁଅ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ସ୍ଵାମିନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଵେଦଂ ମେ ମଯା ଦତ୍ତଂ କିଲାଧୁନା । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ମା ଚିନ୍ତା କୁରୁ କୌଶିକ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ପ୍ରଭୁ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୁମର, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଇଛି। ଏହା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଯିବି, ହେ କୌଶିକ, ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ସର୍ଵସ୍ଵଂ ମମ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗୃହୀତଂ ଵିଧିଵଦ୍ଵିଭୋ । ସୁଵର୍ଣଦକ୍ଷିଣାଂ ଦାତୁମଶକ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯଧୁନା ଦ୍ଵିଜ
ମୋର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ନେଇଛ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏବେ ମୁଁ ସୁନା ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଦାନଂ ଦଦାମି ତେ ତାଵଦ୍ଯାଵନ୍ମେ ସ୍ଯାଦ୍ଧନାଗମଃ । ପୁନଶ୍ଚେତ୍କାଲଯୋଗେନ ତଦା ଦାସ୍ଯାମି ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ମୋ ପାଖରେ ଧନ ଆସିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦାନ ଦେଇଦେବି। ପରେ ଯଦି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆଉ ଧନ ମିଳେ, ତେବେ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଃ ପ୍ରାହ ପୁତ୍ରଂ ଭାର୍ଯାଂ ଚ ମାଧଵୀମ୍ । ରାଜ୍ଯମସ୍ମୈ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଵୈ ମଯା ଵେଦ୍ଯାଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ଏପରି କହି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟ ମାଧବୀଙ୍କୁ କହିଲେ — ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଛି, ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଂଯୁକ୍ତଂ ରତ୍ନହେମସମନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରୀଣି ଶରୀରାଣି ସର୍ଵଂ ଚାସ୍ମୈ ସମର୍ପିତମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ରତ୍ନ ଓ ସୁନା ଭରିଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଏବଂ ତିନିଟି ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ସବୁକିଛି ସେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଯୋଧ୍ଯାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି କୁତ୍ରଚିଦ୍ଵନଗହ୍ଵରେ ଗୃହ୍ଣାତ୍ଵିଦଂ ମୁନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ରାଜ୍ଯଂ ସର୍ଵସମୃଦ୍ଧିମତ୍
ଅଯୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ କେଉଁଠି ଅଟାଳି ଅନ୍ତର୍ବନକୁ ଯିବି। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଭରା ରାଜ୍ୟ ମୁନିଁଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିଗଲା।
ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ସୁତଂ ଭାର୍ଯାଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵମନ୍ଦିରାତ୍ । ଵିନିର୍ଗତଃ ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ମାନଯଂସ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହି, ନିଜ ମହଳରୁ ବାହାରିଗଲେ ଓ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଭୂପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭାର୍ଯାପୁତ୍ରାଵୁଭାଵପି । ଚିନ୍ତାତୁରୌ ସୁଦୀନାସ୍ଯୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତଦା
ରାଜାଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁଅ ଦୁହେଁ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ କରି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀନ୍ନଗରେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂସ୍ତଥା । ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସର୍ଵେ ସାକେତପୁରଵାସିନଃ
ସେମାନେ ଏଭଳି ଯାଉଥିବା ଦେଖି ସାକେତ ନଗରରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସାକେତ ନଗରବାସୀ, କନ୍ଦିଲେ।
ହା ରାଜନ୍ କିଂ କୃତଂ କର୍ମ କୁତଃ କ୍ଲେଶଃ ସମାଗତଃ । ଵଞ୍ଚିତୋଽସି ମହାରାଜ ଵିଧିନାପଣ୍ଡିତେନ ହ
ହା ରାଜା, କଣ କରିଦେଲେ? ଏହି ଦୁଃଖ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟରେ ଏକ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକିଗଲେ।
ସର୍ଵେ ଵର୍ଣାସ୍ତଦା ଦୁଃଖମାପ୍ନୁଯୁସ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍ । ଵିଲୋକ୍ଯ ଭାର୍ଯଯା ସାର୍ଧଂ ପୁତ୍ରେଣ ଚ ମହାତ୍ମନା
ସମସ୍ତ ଜାତିର ଲୋକମାନେ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁଅ ସହିତ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ନିନିନ୍ଦୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତଂ ତୁ ଦୁରାଚାରଂ ପୁରୌକସଃ । ଧୂର୍ତୋଽଯମିତି ଭାଷନ୍ତୋ ଦୁଃଖାର୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣାଦଯଃ
ନଗରବାସୀମାନେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଭାବେ ନିନ୍ଦା କଲେ। ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ— 'ଏହା ଧୂର୍ତ୍ତ'।
ନିର୍ଗତ୍ଯ ନଗରାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ କ୍ଷିତୀଶ୍ଵରମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ସମେତ୍ଯ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵଚଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନଗର ଛାଡ଼ି, ଯିଉଥିବା ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଯାଃ ସୁଵର୍ଣଂ ମେ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗଚ୍ଛ ନରାଧିପ । ନାହଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵା ବ୍ରୂହି ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ସୁଵର୍ଣକମ୍
ହେ ରାଜା, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସୁନା ଦେଇ ପରେ ଯାଅ। କିମ୍ବା କହ, 'ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ', କାରଣ ମୁଁ ସୁନା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ଗୃହାଣ ଵା ସର୍ଵଂ ଲୋଭଶ୍ଚେଦ୍ଧୃତି ଵର୍ତତେ । ଦତ୍ତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ ଦେହି ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
ଲୋଭ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେଅ। ଯଦି ଦେଇଛୁ ବୋଲି ଭାବ, ତେବେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ସେଠାରେ ଦିଅ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଗାଧେଯଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସୁଦୀନାତ୍ମା କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି କହୁଥିବା ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୀନ ହୃଦୟରେ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଅଦତ୍ତ୍ଵା ତେ ହିରଣ୍ଯଂ ଵୈ ନ କରିଷ୍ଯାମି ଭୋଜନମ୍ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଷାଦଂ ତ୍ଯଜ ସୁଵ୍ରତ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ – ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନା ଦେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ମହାପ୍ରତିଜ୍ଞାବାନ।
ସୂର୍ଯଵଂଶସମୁଦ୍ଭୂତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ମହୀପତିଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ତା ଵାଞ୍ଛିତଦୋ ନୃଷୁ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
କଥଂ କରୋମି ନାକାରଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଦାତଵ୍ଯମୃଣଂ ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ନେଇସାରି, କିପରି ଦେବାକୁ ଭୁଲିପାରିବି? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ଋଣ ଶୋଧିବି।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସୁଵର୍ଣଂ ମନସେପ୍ସିତମ୍ । କଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଯାଵତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଧନମ୍
ଚିନ୍ତା କରନି, ମୁଁ ତୁମେ ଯେତେ ସୁନା ଚାହଁ, ଦେବି। କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଧନ ପାଉଛି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କୁତସ୍ତେ ଭଵିତା ରାଜନ୍ ଧନପ୍ରାପ୍ତିରତଃ ପରମ୍ । ଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା କୋଶୋ ବଲଂ ଚୈଵାର୍ଥସାଧନମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ – ରାଜା, ଏବେ ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଧନ ପାଇବ? ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଖଜାନା ଓ ଶକ୍ତି ସବୁ ହାରାଇଗଲା।
ଵୃଥାଶା ତେ ମହୀପାଲ ଧନାର୍ଥେ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ନିର୍ଧନଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ଲୋଭେନ ପୀଡଯାମି କଥଂ ନୃପ
ମହୀପତି, ଧନ ପାଇଁ ତୁମ ଆଶା ଅକାରଣ। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏମିତି ଦରିଦ୍ର ତୁମକୁ ଲୋଭରେ କିପରି କଷ୍ଟ ଦେଇପାରିବି?