ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତମୁର୍ଵଶୀଚରିତଂ ମହତ୍ । ଵେଦେ ଵିସ୍ତରିତଂ ଚୈତତ୍ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ମଯା
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଉର୍ବଶୀଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି। ଏହି କଥା ବେଦରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ରହିଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି।
ଵ୍ଯାସେନ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାମସିତାପାଙ୍ଗୀଂ ଵ୍ଯାସଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ । କିଂ କରୋମି ନ ମେ ଯୋଗ୍ଯା ଦେଵକନ୍ଯେଯମପ୍ସରାଃ
ସୂତ କହିଲେ: କଳା ଓ ମଦମାତା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମହାଭାବରେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏହି ଦେବକନ୍ୟା, ଏହି ଅପ୍ସରା ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯମାନଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସଂ ତଦାପ୍ସରାଃ । ଭଯଭୀତା ହି ସଞ୍ଜାତା ଶାପଂ ମା ଵିସୃଜେଦଯମ୍
ଏଭଳି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଦେଖି, ସେଇ ଅପ୍ସରା ଭୟରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—'ଏହି ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଶାପ ଦେଇଦେବେ ନାହିଁ।'
ସା କୃତ୍ଵାଥ ଶୁକୀରୂପଂ ନିର୍ଗତା ଭଯଵିହ୍ଵଲା । କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିହଙ୍ଗୀଂ ତାଂ ଵିଲୋକଯନ୍
ତାପରେ, ସେ ଅପ୍ସରା ଏକ ମହିଳା ଶୁକ ପାଖା ନେଇ, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଚଲିଗଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ପକ୍ଷୀ ରୂପରେ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
କାମସ୍ତୁ ଦେହେ ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦେଵ ସଙ୍ଗତଃ । ମନୋଽତିଵିସ୍ମିତଂ ଜାତଂ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ଵିସ୍ମିତଃ
କେବଳ ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦେହରେ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସରିରର ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଦେଖାଦେଲା।
ସ ତୁ ଧୈର୍ଯେଣ ମହତା ନିଗହ୍ଣନ୍ମାନସଂ ମୁନିଃ । ନ ଶଶାକ ନିଯନ୍ତୁଂ ଚ ସ ଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରସୃତଂ ମନଃ
ସେ ମୁନି ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ବହୁଶୋ ଗୃହ୍ଯମାଣଂ ଚ ଘୃତାଚ୍ଯା ମୋହିତଂ ମନଃ । ଭାଵିତ୍ଵାନ୍ନୈଵ ଵିଧୃତଂ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ଘୃତାଚୀଙ୍କ ମୋହରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନ ବାରମ୍ବାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟର କାରଣରୁ ସେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସ ତାହାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମନ୍ଧନଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ମୁନେରଗ୍ନିଚିକୀର୍ଷଯା । ଅରଣ୍ଯାମେଵ ସହସା ତସ୍ଯ ଶୁକ୍ରମଥାପତତ୍
ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାସ ମୁନି ଅରଣି ଘସୁଥିବା ବେଳେ, ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଅରଣି ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସୋଽଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ତଥା ପାତଂ ମମନ୍ଥାରଣିମେଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୁକଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଵ୍ଯାସାକୃତିମନୋହରଃ
ସେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଅରଣି ଘସିବା ଚାଲିରଖିଲେ; ସେଠାରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆକୃତିର ମନୋହର ପୁଅ ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ଜନଯନ୍ବାଲଃ ସଞ୍ଜାତସ୍ତଦରଣ୍ଯଜଃ । ଯଥାଧ୍ଵରେ ସମିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିର୍ଭାତି ହଵ୍ଯେନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍
ଅରଣି ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସେଇ ଶିଶୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ସୁତମାଲୋକ୍ଯ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ । କିମେତଦିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଵରଦାନାଚ୍ଛିଵସ୍ଯ ଵୈ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ; 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବଙ୍କ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ତେଜୋରୂପୀ ଶୁକୋ ଜାତୋଽପ୍ଯରଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଗ୍ନିରିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୀପ୍ଯମାନଃ ସ୍ଵତେଜସା
ଅରଣି ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁକ ତେଜର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ପରି ନିଜ ତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ଵିଲୋକଯାମାସ ତଦା ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ମୁଦିତଂ ସୁତମ୍ । ଦିଵ୍ଯେନ ତେଜସା ଯୁକ୍ତଂ ଗାର୍ହପତ୍ଯମିଵାପରମ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗାନ୍ତଃ ସ୍ନାପଯାମାସ ସମାଗତ୍ଯ ଗିରେସ୍ତଦା । ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଖାଜ୍ଜାତା ଶିଶୋରୁପରି ତାପସାଃ
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ପାହାଡ଼ରୁ ଆସି, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପୁଅକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ; ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା ଏବଂ ତାପସମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଜାତକର୍ମାଦିକଂ ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯାସସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ବ୍ୟାସ ସେଇ ମହାତ୍ମା ପୁଅଙ୍କର ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ଡ଼଼ଙ୍ଗ ରବା ହେଲା ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଜଗୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵପତଯୋ ମୁଦିତାସ୍ତେ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ । ଵିଶ୍ଵାଵସୁର୍ନାରଦଶ୍ଚ ତୁମ୍ବୁରୁଃ ଶୁକସମ୍ଭଵେ
ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ସେଠାରେ ଶୁକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ—ବିଶ୍ୱାବସୁ, ନାରଦ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସସୁତଂ ଦିଵ୍ଯମରଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡଃ କୃଷ୍ଣାଜିନଂ ଶୁଭମ୍ । କମଣ୍ଡଲୁସ୍ତଥା ଦିଵ୍ଯଃ ଶୁକସ୍ଯାର୍ଥେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ତାଳପରି ଆକାଶରୁ ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଶୁଭ୍ର କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁ ନମିଲା, ସେସବୁ ଶୁକଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା।
ସଦ୍ଯଃ ସ ଵଵୃଧେ ବାଲୋ ଜାତମାତ୍ରୋଽତିଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ତସ୍ଯୋପନଯନଂ ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯାସୋ ଵିଦ୍ଯାଵିଧାନଵିତ୍
ସେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ବଡ଼ ହେଲେ; ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଶିକ୍ଷାର ବିଧି ଜାଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉପନୟନ କରିଦେଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନମାତ୍ରଂ ତଂ ଵେଦାଃ ସରହସ୍ଯାଃ ସସଂଗ୍ରହାଃ । ଉପତସ୍ଥୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ଯଥାସ୍ଯ ପିତରଂ ତଥା
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହିତ ବେଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ହେଉଥିଲେ।
ଯତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶୁକୀରୂପଂ ଘୃତାଚ୍ଯାଃ ସମ୍ଭଵେ ତଦା । ଶୁକେତି ନାମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚକାର ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଘୃତାଚୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଶୁକପକ୍ଷୀ ଆକୃତି ଦେଖାଯିବାରୁ, ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ 'ଶୁକ' ନାମ ଦେଲେ।
ବୃହସ୍ପତିମୁପାଧ୍ଯାଯଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ଯାସସୁତସ୍ତଦା । ଵ୍ରତାନି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ଚକାର ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବାନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ଓ ଆଚରଣ କଲେ।
ସୋଽଧୀତ୍ଯ ନିଖିଲାନ୍ଵେଦାନ୍ ସରହସ୍ଯାନ୍ସସଂଗ୍ରହାନ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି କୃତ୍ଵା ଗୁରୁକୁଲେ ଶୁକଃ
ଶୁକ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ରହି, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କଲେ।
ଗୁରଵେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସମାଵୃତ୍ତୋ ମୁନିସ୍ତଦା । ଆଜଗାମ ପିତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ଯ ଚ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ମୁନି ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପାଖକୁ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରେମ୍ଣୋତ୍ଥାଯ ସସମ୍ଭ୍ରମଃ । ଆଲିଲିଙ୍ଗ ମୁହୁର୍ଘ୍ରାଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ତସ୍ଯ ଚକାର ହ
ଶୁକଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ଵ୍ଯାସସ୍ତଥା ଚାଧ୍ଯଯନଂ ଶୁଚି । ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଶୁକଂ ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ଶୁଭେ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ପାଠ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଶୁକଙ୍କୁ ସେ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ରଖିଲେ।
ଦାରକର୍ମ ତତୋ ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକସ୍ଯ ପର୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍ । କନ୍ଯାଂ ମୁନିସୁତାଂ କାନ୍ତାମପୃଚ୍ଛଦତିଵେଗଵାନ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମୁନିକନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଶୁକଂ ପ୍ରାହ ସୁତଂ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦୋଽଧୀତସ୍ତ୍ଵଯାନଘ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି କୁରୁ ଭାର୍ଯାଂ ମହାମତେ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ବେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଛ; ଏବେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କର।'
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଯଜ ଦେଵାନ୍ପିତୄନଥ । ଋଣାନ୍ମୋଚଯ ମାଂ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ଦାରାନ୍ମନୋରମାନ୍
'ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଏକ ସୁନ୍ଦର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁଅ, ମୋ ଋଣ ମୁକ୍ତ କର।'
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଗୃହାଶ୍ରମମ୍
'ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ମହାଭାଗ, ଆଜି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କର।'