ଯଦିଚ୍ଛସି ମହାଭାଗ ତତ୍ତେ ଦାସ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଗାଵୋ ଭୂମିର୍ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଗଜାଶ୍ଵରଥଵାହନମ୍
ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହାଅଛ, ଏବେ ମୁଁ ସେସବୁ ଦେବି—ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯାନ।
ନାଦେଯଂ ମେ କିମପ୍ଯସ୍ତି କୃତମେତଦ୍ଵ୍ରତଂ ପୁରା । ରାଜସୂଯେ ମଖଶ୍ରେଷ୍ଠେ ମୁନୀନାଂ ସନ୍ନିଧାଵପି
ମୋ ପାଖରେ ଦେବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ, ମହାନ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିର୍ବାହ କରିଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିହ ସମ୍ପ୍ତାପ୍ତସ୍ତୀର୍ଥେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵରେ ମୁନେ । ଯତ୍ତେଽସ୍ତି ଵାଞ୍ଛିତଂ ବ୍ରୂହି ଦଦାମି ଅଵ ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନିବର, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ତୁମେ ଆସିଛ; ତୁମେ ଯାହା ଚାହାଅଛ, କିମ୍ବା ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ସେଥିକୁ କହ, ମୁଁ ଦେଇଦେବି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତା ରାଜନ୍ କୀର୍ତିସ୍ତେ ଵିପୁଲା ଭୁଵି । ଵସିଷ୍ଠେନ ଚ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଦାତା ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ରାଜା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ବିଶାଳ କୀର୍ତ୍ତି ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଶୁଣିଛି; ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମପରି ଦାନୀ ଆଉ କେହି ନାହିଁ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୂର୍ଯଵଂଶେ ମହୀପତିଃ । ତାଦୃଶୋ ନୃପତିର୍ଦାତା ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ୟବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏପରି ଦାନଶୀଳ ରାଜା ନ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ।
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପରମୋଦାରସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁତନଯୋ ଯଥା । ଅତସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଵାହୋ ମେଽସ୍ତି ପାର୍ଥିଵଃ
ପୃଥିବୀରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଉଦାର କେହି ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋ ପୁଅଙ୍କ ବିବାହ ଆସିଛି।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚ ମହାଭାଗ ତଦର୍ଥଂ ଦେହି ମେ ଧନମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ଵିଵାହଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଦଦାମି ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ତଵ
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ ପାଇଁ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ମୋତେ ଧନ ଦିଅ। ରାଜା କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିବାହ କର, ତୁମେ ଯାହା ଚାହିବ, ମୁଁ ଦେଇଦେବି।
ଯଦିଚ୍ଛସି ଧନଂ କାମଂ ଦାତା ତସ୍ଯାମି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ କୌଶିକସ୍ତେନ ଵଞ୍ଚନାତତ୍ପରୋ ମୁନିଃ
ତୁମେ ଯେତେ ଧନ ଚାହଅ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ଦେଇଦେବି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି କୌଶିକ ଚତୁରାଇରେ ଲାଗିଲେ—
ଉଦ୍ଭାଵ୍ଯ ମାଯାଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵୀଂ ପାର୍ଥିଵାଯାପ୍ଯଦର୍ଶଯତ୍ । କୁମାରଃ ସୁକାମାରଶ୍ଚ କନ୍ଯା ଚ ଦଶଵାର୍ଷିକୀ
ସେ ମାୟାର ଉପଯୋଗ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ—ଏକ ଛୁଆ, ଏକ ଶୋଭାବନ୍ତ ଯୁବକ ଏବଂ ଦଶ ବର୍ଷର ଏକ କନ୍ୟା।
ଏତଯୋଃ କାର୍ଯମପ୍ଯଦ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପସତ୍ତମ । ରାଜସୂଯାଧିକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଵାହତଃ
ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବିବାହ ଆଜି କରାଯିବା ଉଚିତ; ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ବିବାହର ପୁଣ୍ୟ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ।
ଭଵିଷ୍ଯତି ତଵାଦ୍ଯୈଵ ଵିପ୍ରପୁତ୍ରଵିଵାହିତଃ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ମାଯଯା ତସ୍ଯ ମୋହିତଃ
ଆଜି ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅଙ୍କ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ହେବ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସେ ମାୟାରେ ମୁହିଯାଇଲେ।
ତଥେତି ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ନୋଵାଚାଲ୍ପଂ ଵଚସ୍ତଥା । ତେନ ଦର୍ଶିତମାର୍ଗୋଽସୌ ନଗରଂ ପ୍ରତି ଜଗ୍ମିଵାନ୍
ସେ 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଆ ପଥରେ ଚାଲି, ସେ ନଗରକୁ ଯାଇଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ରାଜାନଂ ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଯଯୌ । କୃତୋଦ୍ଵାହଵିଧିସ୍ତାଵଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀନ୍ନୃପମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଠକାଇ ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିବାହର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵେଦୀମଧ୍ଯେ ନୃପାଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦେହି ଦାନଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - କିଂ ତେଽଭୀଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଜ ବ୍ରୂହି ଦଦାମି ଵାଞ୍ଛିତଂ କିଲ
ବେଦିର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାଜା, ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହଅ, ଦିଅ। ରାଜା କହିଲେ—ତୁମର କଣ ଇଚ୍ଛା, ବ୍ରାହ୍ମଣ? କହ, ମୁଁ ଚାହିଥିବା ଦେବି।
ଅଦେଯମୈ ସଂସରେ ଯଶଃ କାମୋଽସ୍ମି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ ହି ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ଵିଭଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯେନ ଵୈ
ମୋତେ ଦେବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଏବେ ମୋ ଇଚ୍ଛା କେବଳ କୀର୍ତ୍ତିରେ; କାରଣ, ଯିଏ ଧନ ପାଇଲା ପରେ ଶୁଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି ନ ପାଏ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ।
ନୋପାର୍ଜିତଂ ଯଶଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ପରଲୋକସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ରାଜ୍ଯଂ ଦେହି ମହାରାଜ ଵରାଯ ସପରିଚ୍ଛଦମ୍
ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିନଥାଏ, ଯାହା ପରଲୋକର ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ମୋତେ ତୁମ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଦାନ ଦିଅ।
ଗଜାଶ୍ଵରଥରତ୍ନାଢ୍ଯଂ ଵେଦୀମଧ୍ଯେଽତିପାଵନେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ମୋହିତୋ ମାଯଯା ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ମୁନେର୍ନୃପଃ
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବେଦିର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଅତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ; ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେ ମୁନିଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହିଯାଇ, ରାଜା ଏହି କଥା ଶୁଣି—
ଦତ୍ତମିତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ ରାଜ୍ଯମଵିଚାର୍ଯ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ଗୃହୀତମିତି ତଂ ପ୍ରାହ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିନିଷ୍ଠୁରଃ
ବିଚାର କରିନାହିଁ, ସେ 'ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛି' ବୋଲି କହିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କଲି।'
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦେହି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦାନଯୋଗ୍ଯାଂ ମହାମତେ । ଦକ୍ଷିଣାରହିତଂ ଦାନଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍
ହେ ରାଜା, ଉଚିତ ଭେଟ ଦିଅ, ଯାହା ଦାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ। ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଦାନ କୌଣସି ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଫଲାଯ ତ୍ଵଂ ଯଥୋକ୍ତାଂ ଦେହି ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଦା ରାଜା ତମୁଵାଚାତିଵିସ୍ମିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଦାନର ଫଳ ପାଇଁ ଯେପରି ଉଚିତ ଦକ୍ଷିଣା କହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଦିଅ। ଏହା କହିବା ପରେ, ରାଜା ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ବ୍ରୂହି କିଯଦ୍ଧନଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦେଯଂ ସ୍ଵାମିନ୍ ମଯାଧୁନା । ଦକ୍ଷିଣାନିଷ୍କ୍ରଯଂ ସାଧୋ ଵଦ ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣକମ୍
ମୋ ଠାରୁ ଏବେ କେତେ ଧନ ଦେବା ଉଚିତ, ମୋତେ କହ, ମହାଶୟ। ଦକ୍ଷିଣା କେବେ ବାଣିଜ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହାର ମାପ କେତେ, ଦୟାକରି କହ।
ଦାନପୂର୍ତ୍ଯୈ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ଥୋ ବ୍ ହଵ ତପୋଧନ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତମାହ ମେଦିନୀପତିମ୍
ଦାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଦେଇଦେବି; ତୁମେ ନିର୍ବିକାର ରୁହ, ତପସ୍ବୀ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହେମଭାରଦ୍ଵଯଂ ସାର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦେହି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଦାସ୍ଯାମୀତି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ତସ୍ମୈ ରାଜାତିଵିସ୍ମିତଃ
ଏବେ ଦକ୍ଷିଣା ସ୍ୱରୂପ ଡେଢ଼ ଭାର ସୁନା ଦିଅ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଏହା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ।
ତଦୈଵ ସୈନିକାସ୍ତସ୍ଯ ଵୀକ୍ଷମାଣାଃ ସମାଗତାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହୀପତିଂ ଵ୍ଯଗ୍ରଂ ତୁଷ୍ଟୁଵୁସ୍ତେ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସେନା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଏକଠା ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ଵଚୋ ରାଜା ନୋକ୍ତ୍ଵା କିଞ୍ଚିଚ୍ଛୁଭାଶୁଭମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଯଯାଵନ୍ତଃପୁରେ ତତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ।
କିଂ ମଯା ସ୍ଵୀକୃତଂ ଦାନଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଯତ୍ସମର୍ପିତମ୍ । ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜେନାତ୍ର ଵନେ ପାଟଚ୍ଚରୈରିଵ
ମୁଁ କଣ ଦାନ ନେଇଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ଦେଇଦେଇଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟବାରେ ଚୋରମାନେ ଯେପରି ଠକାଯାଏ, ସେପରି ଠକାଯାଇଛି।
ରାଜ୍ଯଂ ସୋପସ୍କରଂ ତସ୍ମୈ ମଯା ସର୍ଵଂ ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ଭାରଦ୍ଵଯଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ସାର୍ଧଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣା ପୁନଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ସମ୍ପତ୍ତି ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି। ଏବଂ ପୁଣି ଡେଢ଼ ଭାର ସୁନା ଦକ୍ଷିଣା ଭିତରେ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
କିଂ କରୋମି ମତିର୍ଭ୍ରଷ୍ଟା ନ ଜ୍ଞାତଂ କପଟଂ ମୁନେଃ । ପ୍ରତାରିତୋଽହଂ ସହସା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତପସ୍ଵିନା
ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ଚତୁରତା ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏହି ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ହଠାତ୍ ଠକିଦେଲେ।
ନ ଜାନେ ଦୈଵକାର୍ଯଂ ଵୈ ହା ଦୈଵ କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତି ଚିନ୍ତାପରୋ ରାଜା ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽତିଵିହ୍ଵଲଃ
ମୁଁ ଜାଣେନି ଭାଗ୍ୟ କଣ ଆଣିଦେବ। ହା, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଣ ହେବ? ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ଘରକୁ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପତିଂ ଚିନ୍ତାପରଂ ଦୃଷ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୀ ପପ୍ରଚ୍ଛ କାରଣମ୍ । କିଂ ପ୍ରଭୋ ଵିମନା ଭାସି କା ଚିନ୍ତା ବ୍ରୂହି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ପତିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ରାନୀ କାରଣ ପଚାରିଲେ — 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି? କଣ ଚିନ୍ତା? ଏବେ କହନ୍ତୁ।'