ତମାଯାନ୍ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵରାହଂ ଵିକୃତାନନମ୍ । ମୁମୋଚ ଵିଶିଖଂ ତସ୍ମିନ୍ହନ୍ତୁକାମୋ ମହୀପତିଃ
ବିକୃତ ମୁହଁ ଥିବା କୁଁଆ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ତାକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ରାଜା କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ମୁମୋଚ ଵିଶିଖାଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶ୍ଚାପମାକୃଷ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ସେ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଧନୁ ତାଣି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
କ୍ଷଣଂ ଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ରାଜ୍ଞଃ କ୍ଷଣଂ ଚାଦର୍ଶନଂ ଗତଃ । କୁର୍ଵନ୍ବହୁଵିଧାରାଵଂ ସୂକରଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
କୁଁଆ କେବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଥିଲା, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାଉଥିଲା; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗର୍ଜନ କରି, ସେ ଦୂରୁତ ଆଗେଇଗଲା।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽତିକୁପିତୋ ମୃଗସ୍ଯାନୁଜଗାମ ହ । ଅଶ୍ଵେନ ଵାଯୁଵେଗେନ ଵିକୃଷ୍ଯ ଚ ଶରାସନମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଘୋଡାରେ ବାୟୁ ଗତିରେ ମୃଗକୁ ପଛୁଇଲେ, ଧନୁ ତାଣିଲେ।
ଇତସ୍ତତସ୍ତଃ ସୈନ୍ଯମଗମଚ୍ଚ ଵନାନ୍ତରମ୍ । ଏକାକୀ ନୃପତିଃ କୋଲଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ସେନା ଏଠି-ଉଠି ଜଙ୍ଗଲର ଗଭୀର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ରାଜା ଏକା ହୋଇ, ଯାଉଥିବା କୁଁଆକୁ ପଛୁଇଲେ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ରାଜା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଜନେ ଵନେ । ତୃଷିତଃ କ୍ଷୁଧିତୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ବଭୂଵ ଶ୍ରାନ୍ତଵାହନଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ରାଜା ଏକ ଜନଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ବହୁତ ତିଆଁ, ଖାଲି ଓ ଘୋଡା ଥକିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ।
ସୂକରୋଽଦର୍ଶନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତାତୁରୋଽଭଵତ୍ । ମାର୍ଗଭ୍ରଷ୍ଟୋଽତିଵିପିନେ ଦାରୁଣେ ଦୀନଵତ୍ସ୍ଥିତଃ
କୁଁଆ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଭରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ଅପଥ ଜଙ୍ଗଲରେ ହରାଇ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଗଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ନ ସହାଯୋଽସ୍ତି ମେ ଵନେ । ଅଜ୍ଞାତସ୍ଵପଥଃ କୁତ୍ର ଵ୍ରଜାମୀତି ଵ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍
ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ଏଠି ମୋ ପାଖରେ କେହି ସାଥୀ ନାହିଁ। ମୋ ଆପଣ ରାସ୍ତା ଜଣା ନାହିଁ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?'
ଏଵଂ ଵିନ୍ତଯତସ୍ତତ୍ର ଵିପିନେ ଜନଵର୍ଜିତେ । ରାଜ୍ଞା ଚିନ୍ତାତୁରୋଽପଶ୍ଯନ୍ନଦୀଂ ସୁଵିମଲୋଦକାମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଜା, ସେ ଜନଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ସୁପ୍ରସ୍ତ ଜଳ ଥିବା ନଦୀ ଦେଖିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ମୁଦିତୋ ରାଜା ପାଯଯିତ୍ଵା ତୁରଙ୍ଗକମ୍ । ଅଶ୍ଵାଦୁତ୍ତେର୍ଯ ଵିମଲଂ ପପୌ ପାନୀଯମୁତ୍ତମମ୍
ସେ ନଦୀ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ଘୋଡାକୁ ପାଣି ପିଇଲେ, ତାପରେ ଘୋଡାରୁ ଉତରି, ସେ ନିଜେ ସେ ସ୍ଫଟିକ ଜଳ ପିଲେ।
ଜଲଂ ପୀତ୍ଵା ନୃପସ୍ତତ୍ର ସୁଖମାପ ମହୀପତିଃ । ଇତ୍ଯେଷ ନଗରଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦିଗ୍ଭ୍ରମେଣାତିମୋହିତଃ
ପାଣି ପିଇ ରାଜା ସେଠି ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ; ତଥାପି, ନଗରକୁ ଫେରିବା ରାସ୍ତା ଭୁଲି, ଅତି ମୁହା ହୋଇ ଦିଗଭ୍ରମ ହେଇ ଘୁଞ୍ଚିବାରେ ଲାଗିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵୃଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣରୂପଧୃକ୍ । ନନାମ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜା ତଂ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ନେଇ ପହଞ୍ଚିଲେ; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଦର ସହିତ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ତମୁଵାଚ ଗାଧିରାଜଃ ପ୍ରଣମନ୍ତଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ମହାରାଜ କିମର୍ଥମିହ ଚାଗତଃ
ଗାଧିରାଜ ନମ୍ର ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ତୁମର କୁଶଳ ହେଉ। କହ, କେଉଁ କାମରେ ଏଠାରେ ଆସିଛ?"
ଏକାକୀ ଵିଜନେ ରାଜନ୍ କିଂ ଚିକୀର୍ଷିତମତ୍ର ତେ । ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା କାରଣଂ ନୃପସତ୍ତମ
"ହେ ରାଜା, ଏହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଏକାକି ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସ୍ଥିର ହୋଇ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, କାହିଁକି ଆସିଛ ଏଠାରେ?"
ରାଜୋଵାଚ - ସୂକରୋଽତିମହାକାଯୋ ବଲଵାନ୍ପୁଷ୍ପକାନନମ୍ । ସମୁପେତ୍ଯ ମମର୍ଦାଶୁ କୋମଲାନ୍ପୁଷ୍ପପାଦପାନ୍
ରାଜା କହିଲେ, "ଏକ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନ୍ଦରା ମୋର ପୁଷ୍ପବାଟିକାକୁ ଆସି, ତୁରନ୍ତ କମଳ ଓ ନରମ ପୁଷ୍ପଗଛମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।"
ତଂ ନିଵାରଯିତୁଂ ଦୁଷ୍ଟଂ କରେ କୃତ୍ଵା ଚ କାର୍ମୁକମ୍ । ସସୈନ୍ଯୋଽହଂ ସ୍ଵନଗରାନ୍ନିର୍ଗତୋ ମୁନିସତ୍ତମ
"ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁକୁ ଦୂର କରିବାକୁ, ହାତରେ ଧନୁଷ ନେଇ, ମୋ ସେନା ସହିତ ମୁଁ ମୋ ନଗରୁ ଚାଲିଆସିଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।"
ଗତୋଽସୌ ଦୃକ୍ପଥାତ୍ପାପୋ ମାଯାଵୀ କ୍ଵାପି ଵେଗଵାନ୍ । ପୃଷ୍ଠତୋଽହମପି ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୈନ୍ଯଂ କ୍ଵାପି ଗତଂ ମମ
"ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ମାୟାବୀ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିର ଜନ୍ତୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ମୁଁ ପଛରେ ଚାଲିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ ସେନା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକି ଚାଲିଗଲା।"
କ୍ଷୁଧିତସ୍ତୃଷିତଶ୍ଚାହଂ ସୈନ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵିହାଗତଃ । ନ ଜାନେ ପୁରମାର୍ଗଂ ଚ ତହା ସୈନ୍ଯଗତିଂ ମୁନେ
"ମୁଁ ଏବେ ଭୁକ୍ତିଲାଗି ଓ ତିଆରି, ସେନାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୋ ନଗରକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା ଓ ସେନା କେଉଁଠି ଗଲା, ମୁଁ ଜାଣେନି, ହେ ମୁନି।"
ପନ୍ଥାନଂ ଦର୍ଶଯ ଵିଭୋ ଵ୍ରଜାମି ନଗରଂ ପ୍ରତି । ମମାତ୍ର ଭାଗ୍ଯଯୋଗେନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଜନେ ଵନେ
"ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ରାସ୍ତା ଦେଖାଅ, ଯେଉଁଠାରୁ ମୁଁ ମୋ ନଗରକୁ ଯାଇପାରିବି; ଏହି ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମ ସଙ୍ଗ ମିଳିଛି।"
ଅଯୋଧ୍ଯାଦିପତିଶ୍ଚାହଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ କର୍ତା ଚ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥପ୍ରଦଃ ସଦା
"ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଓ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଛି ଓ ସବୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।"
ଧନେଚ୍ଛା ଯଦି ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଆଗନ୍ତଵ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵିପୁଲଂ ଧନମ୍
"ଯଦି ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଧନ ଚାହୁଁଛ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସ; ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁତ ଧନ ଦେଇବି।"
କୌଶିକାଯ ସର୍ଵସ୍ଵସମର୍ପଣଂ ତଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଦାନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୂପତେଃ କୌଶିକୋ ମୁନିଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତଥା ନୃପ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି— ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି ହସି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ରାଜଂସ୍ତୀର୍ଥମିଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପାଵନଂ ପାପନାଶନମ୍ । ସ୍ନାନଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ ତଥା
"ହେ ରାଜା, ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପାପ ନାଶକ ଏବଂ ପବନ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କର, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କର।"
କାଲଃ ଶୁଭତମୋଽସ୍ତୀହ ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଶାଂପତେ । ଦାନଂ ଦଦସ୍ଵ ଶକ୍ତ୍ଯାତ୍ର ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେଽତିପାଵନେ
"ଏଠି ଏବେ ଅତି ଶୁଭ ସମୟ; ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ହେ ରାଜା, ତୁମ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କର।"
ପ୍ରାପ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ମହାପୁଣ୍ଯମସ୍ନାତ୍ଵା ଯସ୍ତୁ ଗଚ୍ଛତି । ସ ଭଵେଦାତ୍ମହା ଭୂଯ ଇତି ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍
"ଯେଉଁଠି ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ସ୍ନାନ ନ କରି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ନିଜ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ— ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁ କହିଛନ୍ତି।"
ତସ୍ମାତ୍ତୀର୍ଥଵରେ ରାଜନ୍ କୁରୁ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ମାର୍ଗଂ ତେ ଗନ୍ତାସି ନଗରଂ ତତଃ
"ତେଣୁ ରାଜା, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ତୁମ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପୁଣ୍ୟ କର; ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବି, ତୁମେ ତାହାପରେ ନଗରକୁ ଯିବ।"
ଆଗମିଷ୍ଯାମହଂ ମାର୍ଗଦର୍ସନାର୍ଥଂ ତଵାନଘ । ତ୍ଵଯା ସହାଦ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତଵ ଦାନେନ ତୋଷିତଃ
"ମୁଁ ତୁମକୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବାକୁ ଆସିବି, ହେ ନିର୍ମଳ; ଆଜି, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମର ଦାନରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି।"
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ମୁନେଃ କପଟମଣ୍ଡିତମ୍ । ଵାସାଂସ୍ଯୁତ୍ତାର୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ସ୍ନାତୁମଭ୍ଯାଯଯୌ ନଦୀମ୍
ମୁନିଙ୍କ ଚତୁର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଜମାକପଡ଼ା ଖୋଲି ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ବନ୍ଧଯିତ୍ଵା ହଯଂ ଵୃକ୍ଷେ ମୁନିଵାକ୍ଯେନ ମୋହିତଃ । ଅଵଶ୍ଯଂଭାଵିଯୋଗେନ ତଦ୍ଵଶସ୍ତୁ ତଦାଭଵତ୍
ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ାକୁ ଗଛକୁ ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖା ଘଟଣା ପାଇଁ ସେ ଅବଶ ହେଲେ।
ରାଜା ସ୍ନାନଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୁଵାଚେଦଂ ସ୍ଵାମିନ୍ ଦାନଂ ଦଦାମି ତେ
ରାଜା ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦାନ ଦେବି।"