ନାର୍ଯୁଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାଂ ବାଧତେତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ତପଃ କରୋତି ଯଦ୍ଘୋରଂ ମଦର୍ଥଂ କୌଶିକୋ ଵନେ
ମହିଳା କହିଲେ — 'ରାଜା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି; ସେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।'
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ରାଜନ୍ ଵିଷଯେ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଵିଦ୍ଧି ମାଂ କମନାଂ କାନ୍ତାଂ ପୀଡିତାଂ ମୁନିନା ଭୃଶମ୍
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମିକ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ଦେଶରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି; ମୋତେ ଜଣ, ହାନ୍ସମୁଖ, ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି।'
ରାଜୋଵାଚ - ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତମହଂ ଵାରଯିଷ୍ଯାମି ମୁନିଂ ତାପପରାଯଣମ୍
ରାଜା କହିଲେ — 'ବଡ଼ ଚକୁ ଥିବା, ଶାନ୍ତ ହେବା; ତୁମେ ଆଉ କଷ୍ଟ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ମୁନିଙ୍କୁ ରୋକିଦେବି।'
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜା ତରସା ମୁନିସନ୍ନିଧୌ । ନତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିଃ
ଏଭଳି ମହିଳାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ରାଜା ଶୀଘ୍ର ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମିଳନକୁ ଗଲେ; ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହୀପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍କିଂ କ୍ରିଯତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତପସା ଦେହପୀଡନମ୍ । କିମର୍ଥଂ ତେ ସମାରମ୍ଭୋ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମହାମତେ
'ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେହକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି କାହିଁକି? ଏହି ଉଦ୍ୟମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟ କହ।'
ଵାଞ୍ଛିତଂ ତଵ ଗାଧେଯ କରୋମି ସଫଲଂ କିଲ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ତରସା ତପସାଲମତଃ ପରମ୍
'ଗାଧିର ଉତ୍ତରସନ୍ତାନ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଛ, ମୁଁ ସେହି ପୂରଣ କରିଦେବି; ଉଠ, ଉଠ ଶୀଘ୍ର, ଏବେ ଏହି ତପସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।'
ଵିଷଯେ ମମ ସର୍ଵଜ୍ଞ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଲୋକପୀଡାକରଂ ଘୋରଂ ତପଃ କେନାପି କର୍ହିଚିତ୍
ମୋର ରାଜ୍ୟରେ, ମହାଜ୍ଞ, କେହି ମଧ୍ୟ ଏପରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକଙ୍କୁ ଯେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଥଂ ନିଷିଧ୍ଯ ତଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଗୃହଂ ଯଯୌ । ମନସା କ୍ରୋଧମାଧାଯ ଗତୋଽସୌ କୌଶିକୋ ମୁନିଃ
ଏଭଳି ବାରଣ କରି, ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ମନରେ କ୍ରୋଧ ଭରି, କୌଶିକ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ନୃପକୃତ୍ଯମସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ତପସଃ ପ୍ରତିଷେଧନମ୍
ସେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟା ବାରଣ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କୋପାଵିଷ୍ଟେନ ମନସା ପ୍ରତୀକାରମଥାକରୋତ୍ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ଚିତ୍ତେ ଦାନଵଂ ଘୋରଵିଗ୍ରହମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ମନରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଉପାୟ ଭାବିଲେ; ବହୁ ଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ରୂପ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ତଦ୍ଦେଶଂ ଵିଧାଯ ସୂକରାକୃତିମ୍ । ସୋଽତିକାଯୋ ମହାକାଲଃ କୁର୍ଵନ୍ନାଦଂ ସୁଦାରୁଣମ୍
ସେ ଏକ ସୂକର ରୂପରେ ଏଉଁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପଠାଇଲେ; ସେ ମହାକାଳ, ଅତି ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ରାଜ୍ଞଶ୍ଚୋପଵନେ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ରାସଯନ୍ ରକ୍ଷକାଂସ୍ତଦା । ମାଲତୀନାଂ ଚ ଖଣ୍ଡାନି କଦମ୍ବାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଉପବନରେ ପହଞ୍ଚି, ରକ୍ଷକମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରିଲେ; ମାଲତୀ ଓ କଦମ୍ବ ଗଛର ଡାଲି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଯୂଥିକାନାଂ ଚ ଵୃନ୍ଦାନି କମ୍ପଯଂଶ୍ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଦନ୍ତେନ ଵିଲିଖନ୍ଭୂମିଂ ସମୁନ୍ମୂଲଯତେ ଦ୍ରୁମାନ୍
ସେ ଯୁଥିକା ଫୁଲର ଗୁଛକୁ ପୁନିପୁନି ହଲାଇଲେ, ଦାନ୍ତରେ ଭୂମି କୁ ଖୁଣିଲେ, ଗଛମାନେକୁ ଉପଡ଼ିଦେଲେ।
ଚମ୍ପକାନ୍କେତକୀଖଣ୍ଡାନ୍ମଲ୍ଲିକାନାଂ ଚ ପାଦପାନ୍ । କରଵୀରାନୁଶୀରାଂଶ୍ଚ ନିଚଖାନ ଶୁଭାନ୍ମୃଦୂନ୍
ସେ ଚମ୍ପକ ଓ କେତକୀ ଡାଲି, ମଲ୍ଲିକା ଗଛ, ଏବଂ ଶୁଭ ମୃଦୁ କରବୀର ଓ ଶୀର ଗଛ ଉପଡ଼ିଦେଲେ।
ମୁଚୁକୁନ୍ଦାନଶୋକାଂଶ୍ଚ ବକୁଲାଂସ୍ତିଲକାଂସ୍ତଥା । ଉନ୍ମୂଲ୍ଯ କଦନଂ ତତ୍ର ଚକାର ସୂକରୋ ଵନେ
ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଅଶୋକ, ବକୁଳ ଓ ତିଳକ ଗଛ ଉପଡ଼ି, ସୂକର ଉପବନରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ବଂସ କରିଲେ।
ଵାଟିକାରକ୍ଷକାଃ ସର୍ଵେ ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ । ହାହେତି ଚୁକ୍ରୁଶୁସ୍ତତ୍ର ମାଲାକାରା ଭୃଶାତୁରାଃ
ବାଟିକାରକ୍ଷକମାନେ ସମସ୍ତେ ହସ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭଗିଗଲେ; ମାଲାକାରମାନେ 'ହା ହେ' ବୋଲି ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ବାଣୈଃ ସନ୍ତାଡ୍ଯମାନୋଽପି ଯଦା ତ୍ରସ୍ତୋ ନ ଵୈ ମୃଗଃ । ରକ୍ଷକାନ୍ପୀଡଯାମାସ କୋଲଃ କାଲସମଦ୍ଯୁତିଃ
ବାଣରେ ଆଘାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପଶୁ ଭୟଭୀତ ହେଲାନି; ସେ କୋଳ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଚମକୁଥିବା, ରକ୍ଷକମାନେକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।
ତେ ତଦାତିଭଯାକ୍ରାନ୍ତା ରାଜାନଂ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ । ତମୂଚୁସ୍ତ୍ରାହି ତ୍ରାହୀତି ଵେପମାନା ଭଯାକୁଲାଃ
ସେମାନେ ଅତିଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; 'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର' ବୋଲି ଭୟରେ କମ୍ପି କମ୍ପି ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତାନାଗତାନ୍ସମାଲୋକ୍ଯ ଭଯାର୍ତାନ୍ଭୂପତିସ୍ତଦା । ପପ୍ରଚ୍ଛ କିଂ ଭଯଂ କସ୍ମାନ୍ମାଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ସମାଗତାଃ
ସେମାନେ ଭୟରେ ଅତିପୀଡିତ ହୋଇ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଭୂପତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'କଣ ଭୟ? କାହିଁକି ଆସିଛ? ସମସ୍ତେ କହ।'
ନାହଂ ବିଭେମି ଦେଵେଭ୍ଯୋ ରାକ୍ଷସେଭ୍ଯଶ୍ଚ ରକ୍ଷକାଃ । କସ୍ମାଦ୍ଭଯଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତଦ୍ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମମାଗ୍ରତଃ
ମୁଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଭୟ କରେନି, ରକ୍ଷକମାନେ; ଏହି ଭୟ କାହିଁଠୁ ଆସିଛି? ସେମାନେ ମୋର ସାମ୍ନାରେ କହନ୍ତୁ।
ହନ୍ମି ଚୈକେନ ବାଣେନ ତଂ ଶତ୍ରୁଂ ଦୁର୍ଭଗଂ କିଲ । ଯୋ ମେଽରାତିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଲୋକେ ପାପମତିଃ ଖଲଃ
ମୁଁ ଏକଟି ବାଣରେ ଏହି ଦୁଃଖୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିଦେବି; ଯେଉଁ ମୋର ବିରୋଧୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୁର୍ମନା ଅଟୁ।
ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାପି ତଂ ନିହନ୍ମି ଶରୈଃ ଶିତୈଃ । କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତି କିଯଦ୍ରୂପଃ କିଯଦ୍ବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଦେବ କିମ୍ବା ଦାନବ ଯେହେଉଁ, ମୁଁ ତାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେବି; ସେ କେଉଁଠି ଅଛି, କେମିତି ଦେଖାଯାଏ, କେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି?
ମାଲାକାରା ଊଚୁଃ - ନ ଦେଵୋ ନ ଚ ଦୈତ୍ଯୋଽସ୍ତି ନ ଯକ୍ଷୋ ନ ଚ କିନ୍ନରଃ । କଶ୍ଚିତ୍କୋଲୋ ମହାକାଯୋ ରାଜଂସ୍ତିଷ୍ଠତି କାନନେ
ମାଲାକାରମାନେ କହିଲେ: 'ସେ ଦେବ ନୁହେଁ, ଦାନବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା କିନ୍ନର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିଛି ବଡ଼ ଦେହର କୋଳ, ରାଜା, ଉପବନରେ ଉଭା ଅଛି।'
ପୁଷ୍ପଵୃକ୍ଷାନତିମୃଦୂନ୍ଦନ୍ତେନୋନ୍ମୂଲଯତ୍ଯସୌ । ଵିଦୀର୍ଣଂ ତଦ୍ଵନଂ ସର୍ଵଂ ସୂକରେଣାତିରଂହସା
ସେ ଦାନ୍ତରେ ଅତି ମୃଦୁ ଫୁଲ ଗଛମାନେକୁ ଉପଡ଼ିଦେଉଛି; ସୂକରର ଅତିକ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଉପବନ ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି।
ଵିଶିଖୈସ୍ତାଡିତୋଽସ୍ମାଭିର୍ଦୃଷଦ୍ଭିର୍ଲକୁଟୈସ୍ତଥା । ନ ବିଭେତି ମହାରାଜ ହନୁମସ୍ମାନୁପାଦ୍ରଵତ୍
ମହାରାଜ, ଆମେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ତୀର, ପଥର ଓ ଲଠି ଦେଇ ଆଘାତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି ଭୟ କରୁନାହିଁ; ଆମ ପାଖକୁ ଅଗ୍ରଗତି କରିଯାଉଛି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତେଷାଂ ରାଜା କୋପସମାକୁଲଃ । ଅଶ୍ଵାମାରୁହ୍ଯ ତରସା ଜଗାମୋପଵନଂ ପ୍ରତି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା; ତୁରନ୍ତ ଘୋଡା ଚଢ଼ି ଉପବନ ପାଇଁ ଦୂରୁତ ଚାଲିଗଲା।
ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଂଯୁତଃ । ପଦାତିଵୃନ୍ଦସହିତଃ ପ୍ରଯଯୌ ଵନମୁତ୍ତମମ୍
ବଡ଼ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ନେଇ, ଅନେକ ପଦାତି ସହିତ ରାଜା ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ମହାକୋଲଂ ଘୁର୍ଘୁରନ୍ତଂ ଭଯାନକମ୍ । ଵନଂ ଭଗ୍ନଂ ଚ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜା କ୍ରୋଧଯୁତୋଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ଏକ ବଡ଼ କୁଁଆ ଦେଖିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା; ଜଙ୍ଗଲ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବା ଦେଖି ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ଚାପେ ବାଣଂ ସମାରୋପ୍ଯ ଵିକୃଷ୍ଯ ଚ ଶରାସନମ୍ । ତଂ ହନ୍ତୁଂ ସୂକରଂ ପାପଂ ତରସା ସମୁପାକ୍ରମତ୍
ଧନୁରେ ତୀର ଲଗାଇ, ତାଣି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ସେ ଦୁଷ୍ଟ କୁଁଆକୁ ମାରିବାକୁ ଆଗେଇଗଲା।
ସମାଲୋକ୍ଯ ଚ ରାଜାନଂ ଚାପହସ୍ତଂ ରୁଷାକୁଲମ୍ । ସମ୍ମୁଖୋଽଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ତୂର୍ଣଂ କୁର୍ଵଞ୍ଛବ୍ଦଂ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଧନୁ ହାତରେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ରାଜାକୁ ଦେଖି, କୁଁଆ ସିଧା ସାମ୍ନାକୁ ଦୁରୁତ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେଇଗଲା।