ଵସିଷ୍ଠଂ ପୂଜଯିତ୍ଵାଥ ହୋତାରମକରୋଦ୍ଵିଭୁଃ । ସମାପ୍ତେ ତ୍ଵଥ ଯଜ୍ଞେଶେ ଵସିଷ୍ଠୋଽତୀଵ ପୂଜିତଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ପୁଜାରି କରିଦେଲେ; ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ବସିଷ୍ଠ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ।
ଶକ୍ରସ୍ଯ ସଦନଂ ରମ୍ଯଂ ଜଗାମ ମୁନିରାଦରାତ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ତତ୍ରୈଵ ଵସିଷ୍ଠେନ ଚ ସଙ୍ଗତଃ
ମୁନି ଆଦର ସହିତ ଶକ୍ରଙ୍କ ରମ୍ୟ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ମିଲିତ୍ଵା ତୌ ସ୍ଥିତୌ ଦେଵସଦନେ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରତିପୂଜିତମ୍
ସେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଦେବଗୃହରେ ମିଳି ରହିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମଯଚିତ୍ତସ୍ତଂ ସଭାଯାଂ ତୁ ଶଚୀପତେଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କ୍ଵେଯଂ ପୂଜା ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତା ମହତୀ ମୁନିସତ୍ତମ
ଶଚୀପତିଙ୍କ ସଭାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ; ସେ କହିଲେ, 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏତେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ କିପରି ମିଳିଲା?'
କୃତା କେନ ମହାଭାଗ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମମାନ୍ତିକେ । ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ଯଜମାନୋଽସ୍ତି ମେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
‘ଏହା କିଏ କରିଛି, ମହାଭାଗ? ସତ୍ୟ କହ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ।’ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ମୋର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୂର ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ।’
ରାଜସୂଯଃ କୃତସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ପ୍ରଵରଦକ୍ଷିଣଃ । ନେଦୃଶୋଽସ୍ତି ନୃପଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଧୃତଵ୍ରତଃ
‘ସେ ରାଜା ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜା ନାହିଁ।’
ଦାତା ଚ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ ପ୍ରଜାରଞ୍ଜନତତ୍ପରଃ । ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ମଯା ପୂଜା ପ୍ରାପ୍ତା କୌଶିକନନ୍ଦନ
‘ସେ ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଜନମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା; ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି, କୌଶିକପୁତ୍ର।’
[ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ପୁନଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯକୃତ୍ରିମଂ ଦ୍ଵିଜ ] ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସମୋ ରାଜା ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସତ୍ଯଵାଦୀ ତଥା ଦାତା ଶୂରଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ
‘କାହିଁକି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ମୁଁ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି, କୌଣସି ମିଶାଇ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରାଜା ନ ଥିଲେ, ନ ହେବେ; ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମିକ।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିକୋପନଃ । ବଭୂଵ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନୋଽପ୍ଯବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେହି ଲୋକର କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବହୁତ ରାଗି ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚକୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ତାକୁ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତୌଷି ନୃପଂ ମିଥ୍ଯାଵାଦିନଂ କପଟପ୍ରିଯମ୍ । ଵଞ୍ଚିତୋ ଵରୁଣୋ ଯେନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵରଂ ପୁନଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛ, ଯେ ଭୁଲ କଥା କହିଥାଏ ଏବଂ ଚତୁର୍ତ୍ତା ରେ ରହିଥାଏ; ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ବରୁଣ ଠକାଯାଇଥିଲେ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ପଛରେ ମନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ମମ ଜନ୍ମାର୍ଜିତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତପସଃ ପଠିତସ୍ଯ ଚ । ତ୍ଵଦୀଯଂ ଵାତିତପସୋ ଗ୍ଲହଂ କୁରୁ ମହାମତେ
ମୁଁ ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିଛି, ଏହି ସବୁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ଆର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ମୋ ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ଚାଲିଯାଉ।
ଅହଂ ଚେତ୍ତଂ ନୃପଂ ସଦ୍ଯୋ ନ କରୋମ୍ଯତିସଂସ୍ତୁତମ୍ । ଅସତ୍ଯଵାଦିନଂ କାମମଦାତାରଂ ମହାଖଲମ୍
ମୁଁ ଯଦି ଏହି ରାଜା, ଯେଉଁକୁ ଅତିରିକ୍ତ ବଢ଼ାଇ ଦିଆଯାଉଛି, ଭୁଲ କଥା କହିଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମହା ଦୁଷ୍ଟ ଅଟେ, ତାକୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତଳେ ଆଣିପାରିବି ନାହିଁ—
ଆଜନ୍ମସଞ୍ଚିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ମମ ଵିନଶ୍ଯତୁ । ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵତ୍କୃତଂ ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ଵିତି ପଣାଵହେ
ତେବେ ମୋ ଜନ୍ମରୁ ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉ; ନାହିଁ ହେଲେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କରିଛ, ସେ ସବୁ ହରାଇଯାଉ—ଏହି ହେଉ ଆମର ଚାଲ।
ଗ୍ଲହଂ କୃତ୍ଵା ତତସ୍ତୌ ତୁ ଵିଵଦନ୍ତୌ ମୁନୀ ତଦା । ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକାଚ୍ଚ ଗତୌ ପରମକୋପନୌ
ଏଭଳି ଚାଲ ହୋଇଗଲା ପରେ, ଦୁଇ ମୁନି ଝଗଡା କରୁଥିବା ବେଳେ, ବହୁତ ରାଗରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵାରା ଵୃଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଧନଦାନପ୍ରତିଜ୍ଞାଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - କଦାଚିତ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୃଗଯାର୍ଥଂ ଵନଂ ଯଯୌ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ରୁଦତୀଂ ବାଲାଂ ସୁନ୍ଦରୀଂ ଚାରୁଲୋଚନାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏକ ଦିନ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଶିକାର କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଏକ ରୁଦିବା ଛୋଟ ଝିଅ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ଚକୁ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାମପୃଚ୍ଛନ୍ମହାରାଜଝ୍ କାମିନୀଂ କରୁଣାପରଃ । ପଦ୍ମପତ୍ରଵିଶାଲାକ୍ଷି କିଂ ରୋଦିଷି ଵରାନନେ
ଦୟାଳୁ ରାଜା ତାକୁ ପଚାରିଲେ — 'ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବଡ଼ ଚକୁ ଥିବା, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା, କାହିଁକି ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ?'
କେନାସି ପୀଡିତାତ୍ଯର୍ଥଂ କିଂ ତେ ଦୁଃଖଂ ଵଦାଶୁ ମେ । କାଚ ତ୍ଵଂ ଵିଜନେ ଘୋରେ କସ୍ତେ ଭର୍ତା ପିତାଥଵା
'କିଏ ତୁମକୁ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଛି? ତୁମର କଷ୍ଟ କଣ, ଶୀଘ୍ର କହ? ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ପତି କିଏ, କିମ୍ବା ପିତା କିଏ?'
ନ ବାଧତେ ଚ ରାଜ୍ଯେ ମେ ରାକ୍ଷସୋଽପି ପରାଙ୍ଗନାମ୍ । ତଂ ହନ୍ମି ତରସା କାନ୍ତେ ଯସ୍ତ୍ଵାଂ ସୁନ୍ଦରି ବାଧତେ
'ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ତୁମକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦେବି।'
ବ୍ରୂହି ଦୁଃଖଂ ଵରାରୋହେ ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵ କୃଶୋଦରି । ଵିଷଯେ ମମ ପାପାତ୍ମା ନ ତିଷ୍ଠତି ସୁମଧ୍ଯମେ
'ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର କଷ୍ଟ କହ; ଶାନ୍ତ ହେବା, କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଥିବା; ମୋ ଦେଶରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ରହିନଥାଏ, ସୁମଧ୍ୟମା।'
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରୀ ତମବ୍ରଵୀନ୍ନୃପମ୍ । ପ୍ରମୃଜ୍ଯାଶ୍ରୂଣି ଵଦନାଦ୍ଧରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହିଳା ମୁହଁରୁ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନାର୍ଯୁଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାଂ ବାଧତେତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ତପଃ କରୋତି ଯଦ୍ଘୋରଂ ମଦର୍ଥଂ କୌଶିକୋ ଵନେ
ମହିଳା କହିଲେ — 'ରାଜା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି; ସେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।'
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ରାଜନ୍ ଵିଷଯେ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଵିଦ୍ଧି ମାଂ କମନାଂ କାନ୍ତାଂ ପୀଡିତାଂ ମୁନିନା ଭୃଶମ୍
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମିକ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ଦେଶରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି; ମୋତେ ଜଣ, ହାନ୍ସମୁଖ, ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି।'
ରାଜୋଵାଚ - ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତମହଂ ଵାରଯିଷ୍ଯାମି ମୁନିଂ ତାପପରାଯଣମ୍
ରାଜା କହିଲେ — 'ବଡ଼ ଚକୁ ଥିବା, ଶାନ୍ତ ହେବା; ତୁମେ ଆଉ କଷ୍ଟ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ମୁନିଙ୍କୁ ରୋକିଦେବି।'
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜା ତରସା ମୁନିସନ୍ନିଧୌ । ନତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିଃ
ଏଭଳି ମହିଳାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ରାଜା ଶୀଘ୍ର ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମିଳନକୁ ଗଲେ; ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହୀପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍କିଂ କ୍ରିଯତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତପସା ଦେହପୀଡନମ୍ । କିମର୍ଥଂ ତେ ସମାରମ୍ଭୋ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମହାମତେ
'ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେହକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି କାହିଁକି? ଏହି ଉଦ୍ୟମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସତ୍ୟ କହ।'
ଵାଞ୍ଛିତଂ ତଵ ଗାଧେଯ କରୋମି ସଫଲଂ କିଲ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ତରସା ତପସାଲମତଃ ପରମ୍
'ଗାଧିର ଉତ୍ତରସନ୍ତାନ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଛ, ମୁଁ ସେହି ପୂରଣ କରିଦେବି; ଉଠ, ଉଠ ଶୀଘ୍ର, ଏବେ ଏହି ତପସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।'
ଵିଷଯେ ମମ ସର୍ଵଜ୍ଞ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଲୋକପୀଡାକରଂ ଘୋରଂ ତପଃ କେନାପି କର୍ହିଚିତ୍
ମୋର ରାଜ୍ୟରେ, ମହାଜ୍ଞ, କେହି ମଧ୍ୟ ଏପରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକଙ୍କୁ ଯେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଥଂ ନିଷିଧ୍ଯ ତଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଗୃହଂ ଯଯୌ । ମନସା କ୍ରୋଧମାଧାଯ ଗତୋଽସୌ କୌଶିକୋ ମୁନିଃ
ଏଭଳି ବାରଣ କରି, ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ମନରେ କ୍ରୋଧ ଭରି, କୌଶିକ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ନୃପକୃତ୍ଯମସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ତପସଃ ପ୍ରତିଷେଧନମ୍
ସେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟା ବାରଣ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କୋପାଵିଷ୍ଟେନ ମନସା ପ୍ରତୀକାରମଥାକରୋତ୍ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ଚିତ୍ତେ ଦାନଵଂ ଘୋରଵିଗ୍ରହମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ମନରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଉପାୟ ଭାବିଲେ; ବହୁ ଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ରୂପ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।