ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୋରଣୌ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପଥି ପାର୍ଥିଵଃ । ନଗ୍ନୋ ଜଗ୍ରାହ ତୌ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଜଗାମ ସ୍ଵଗୃହଂ ପ୍ରତି
ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ନିର୍ବଳ ଓ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଧରି ନିଜ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତଦୋର୍ଵଶୀଂ ଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଲଲାପାତିଦୁଃଖିତଃ । ନଗ୍ନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିଂ ନାରୀ ଗତା ସା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଉର୍ବଶୀ ଚାଲିଗଲେ ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ ନାରୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ନଗ୍ନ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ।
କ୍ରନ୍ଦନ୍ସ ଦେଶଦେଶେଷୁ ବଭ୍ରାମ ନୃପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଵିହ୍ଵଲଃ ଶୋଚନ୍ଵିଵଶଃ କାମମୋହିତଃ
ରାଜା ନିଜେ ଦେଶେ ଦେଶେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଚାଲିଘୁରିଲେ; ମନ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ।
ଭ୍ରମନ୍ଵୈ ସକଲାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ଦଦର୍ଶ ତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନଃ ପ୍ରାହ ସୂକ୍ତଂ ନୃପୋତ୍ତମଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଘୁରି ଅବଶେଷରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଦେଖି ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମୁହଁରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଯେ ଜାଯେ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠ ଘୋରେ ନ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି । ମାଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵନ୍ମନସଂ କାନ୍ତଂ ଵଶଗଂ ଚାପ୍ଯନାଗସମ୍
'ହେ ପତ୍ନୀ, ରୁହ, ରୁହ! ଏହି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଓ ନିଷ୍ପାପ ଭାବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅତି ନିବେଶିତ।'
ସ ଦେହୋଽଯଂ ପତତ୍ଯତ୍ର ଦେଵି ଦୂରଂ ହୃତସ୍ତ୍ଵଯା । ଖାଦନ୍ତ୍ଯେନଂ ଵୃକାଃ କାକାସ୍ତ୍ଵଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵରୋରୁ ଯତ୍
'ଏହି ଦେହ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଯିବ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଇଛ; ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବାରୁ ବଘ୍ର ଓ କାଉଁ ଏହାକୁ ଖାଇଦେବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ।'
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାଜାନଂ ପ୍ରାହ ଚୋର୍ଵଶୀ । ଦୁଃଖିତଂ କୃପଣଂ ଶ୍ରାନ୍ତଂ କାମାର୍ତଂ ଵିଵଶଂ ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦୁଃଖିତ, ଦୟନୀୟ, କ୍ଳାନ୍ତ, କାମବିହ୍ୱଳ ଓ ଅସହାୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ।
ଉର୍ଵଶ୍ଯୁଵାଚ ମୂର୍ଖୋଽସି ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଜ୍ଞାନଂ କୁତ୍ର ଗତଂ ତଵ । କ୍ଵାପି ସଖ୍ଯଂ ନ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵୃକାଣାମିଵ ପାର୍ଥିଵ
ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ: 'ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା? ନାରୀମାନେ ସହିତ ଏକ ନିଷ୍ଠା ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କେବେ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜା, ବଘ୍ରମାନେ ସହିତ ଯେପରି।'
ନ ଵିଶ୍ଵାସୋ ହି କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚୌରେଷୁ ପାର୍ଥିଵୈଃ । ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ମା ଵିଷାଦେ ମନଃ କୃଥାଃ
ନାରୀ, ଚୋର ଓ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ, ସୁଖରେ ରୁହ, ଏବଂ ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦିଅ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ବୋଧିତୋ ରାଜା ନ ଵିଵେଦାତିମୋହିତଃ । ଦୁଃଖଂ ଚ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ଵୈରିଣୀସ୍ନେହଯନ୍ତ୍ରିତଃ
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଭଳିଭାବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଏକ ଅସତୀ ନାରୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧି ଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତମୁର୍ଵଶୀଚରିତଂ ମହତ୍ । ଵେଦେ ଵିସ୍ତରିତଂ ଚୈତତ୍ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ମଯା
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଉର୍ବଶୀଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି। ଏହି କଥା ବେଦରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ରହିଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି।
ଵ୍ଯାସେନ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାମସିତାପାଙ୍ଗୀଂ ଵ୍ଯାସଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ । କିଂ କରୋମି ନ ମେ ଯୋଗ୍ଯା ଦେଵକନ୍ଯେଯମପ୍ସରାଃ
ସୂତ କହିଲେ: କଳା ଓ ମଦମାତା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମହାଭାବରେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏହି ଦେବକନ୍ୟା, ଏହି ଅପ୍ସରା ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯମାନଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସଂ ତଦାପ୍ସରାଃ । ଭଯଭୀତା ହି ସଞ୍ଜାତା ଶାପଂ ମା ଵିସୃଜେଦଯମ୍
ଏଭଳି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଦେଖି, ସେଇ ଅପ୍ସରା ଭୟରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—'ଏହି ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଶାପ ଦେଇଦେବେ ନାହିଁ।'
ସା କୃତ୍ଵାଥ ଶୁକୀରୂପଂ ନିର୍ଗତା ଭଯଵିହ୍ଵଲା । କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିହଙ୍ଗୀଂ ତାଂ ଵିଲୋକଯନ୍
ତାପରେ, ସେ ଅପ୍ସରା ଏକ ମହିଳା ଶୁକ ପାଖା ନେଇ, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଚଲିଗଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ପକ୍ଷୀ ରୂପରେ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
କାମସ୍ତୁ ଦେହେ ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦେଵ ସଙ୍ଗତଃ । ମନୋଽତିଵିସ୍ମିତଂ ଜାତଂ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ଵିସ୍ମିତଃ
କେବଳ ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦେହରେ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସରିରର ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଦେଖାଦେଲା।
ସ ତୁ ଧୈର୍ଯେଣ ମହତା ନିଗହ୍ଣନ୍ମାନସଂ ମୁନିଃ । ନ ଶଶାକ ନିଯନ୍ତୁଂ ଚ ସ ଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରସୃତଂ ମନଃ
ସେ ମୁନି ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ବହୁଶୋ ଗୃହ୍ଯମାଣଂ ଚ ଘୃତାଚ୍ଯା ମୋହିତଂ ମନଃ । ଭାଵିତ୍ଵାନ୍ନୈଵ ଵିଧୃତଂ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ଘୃତାଚୀଙ୍କ ମୋହରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନ ବାରମ୍ବାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟର କାରଣରୁ ସେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସ ତାହାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମନ୍ଧନଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ମୁନେରଗ୍ନିଚିକୀର୍ଷଯା । ଅରଣ୍ଯାମେଵ ସହସା ତସ୍ଯ ଶୁକ୍ରମଥାପତତ୍
ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାସ ମୁନି ଅରଣି ଘସୁଥିବା ବେଳେ, ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଅରଣି ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସୋଽଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ତଥା ପାତଂ ମମନ୍ଥାରଣିମେଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୁକଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଵ୍ଯାସାକୃତିମନୋହରଃ
ସେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଅରଣି ଘସିବା ଚାଲିରଖିଲେ; ସେଠାରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆକୃତିର ମନୋହର ପୁଅ ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ଜନଯନ୍ବାଲଃ ସଞ୍ଜାତସ୍ତଦରଣ୍ଯଜଃ । ଯଥାଧ୍ଵରେ ସମିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିର୍ଭାତି ହଵ୍ଯେନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍
ଅରଣି ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସେଇ ଶିଶୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ସୁତମାଲୋକ୍ଯ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ । କିମେତଦିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଵରଦାନାଚ୍ଛିଵସ୍ଯ ଵୈ
ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ; 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବଙ୍କ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ତେଜୋରୂପୀ ଶୁକୋ ଜାତୋଽପ୍ଯରଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଗ୍ନିରିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୀପ୍ଯମାନଃ ସ୍ଵତେଜସା
ଅରଣି ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁକ ତେଜର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ପରି ନିଜ ତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ଵିଲୋକଯାମାସ ତଦା ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ମୁଦିତଂ ସୁତମ୍ । ଦିଵ୍ଯେନ ତେଜସା ଯୁକ୍ତଂ ଗାର୍ହପତ୍ଯମିଵାପରମ୍
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗାନ୍ତଃ ସ୍ନାପଯାମାସ ସମାଗତ୍ଯ ଗିରେସ୍ତଦା । ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଖାଜ୍ଜାତା ଶିଶୋରୁପରି ତାପସାଃ
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ପାହାଡ଼ରୁ ଆସି, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପୁଅକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ; ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା ଏବଂ ତାପସମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଜାତକର୍ମାଦିକଂ ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯାସସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ବ୍ୟାସ ସେଇ ମହାତ୍ମା ପୁଅଙ୍କର ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ଡ଼଼ଙ୍ଗ ରବା ହେଲା ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଜଗୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵପତଯୋ ମୁଦିତାସ୍ତେ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ । ଵିଶ୍ଵାଵସୁର୍ନାରଦଶ୍ଚ ତୁମ୍ବୁରୁଃ ଶୁକସମ୍ଭଵେ
ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ସେଠାରେ ଶୁକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ—ବିଶ୍ୱାବସୁ, ନାରଦ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସସୁତଂ ଦିଵ୍ଯମରଣୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡଃ କୃଷ୍ଣାଜିନଂ ଶୁଭମ୍ । କମଣ୍ଡଲୁସ୍ତଥା ଦିଵ୍ଯଃ ଶୁକସ୍ଯାର୍ଥେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ତାଳପରି ଆକାଶରୁ ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଶୁଭ୍ର କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁ ନମିଲା, ସେସବୁ ଶୁକଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା।
ସଦ୍ଯଃ ସ ଵଵୃଧେ ବାଲୋ ଜାତମାତ୍ରୋଽତିଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ତସ୍ଯୋପନଯନଂ ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯାସୋ ଵିଦ୍ଯାଵିଧାନଵିତ୍
ସେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ବଡ଼ ହେଲେ; ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଶିକ୍ଷାର ବିଧି ଜାଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉପନୟନ କରିଦେଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନମାତ୍ରଂ ତଂ ଵେଦାଃ ସରହସ୍ଯାଃ ସସଂଗ୍ରହାଃ । ଉପତସ୍ଥୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ଯଥାସ୍ଯ ପିତରଂ ତଥା
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହିତ ବେଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ହେଉଥିଲେ।