ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ଧନଦାତୁଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞସ୍ତତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ଅଥଵା ଵରୁଣସ୍ଯୈଷ ପାଶାନ୍ମୁକ୍ତୋଽସ୍ତ୍ଯନେନ ଵୈ
ଏହି ପୁଅ ଧନ ଦେଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ, କାରଣ ସେ ବରୁଣଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।
ଅନ୍ନଦାତା ଭଯତ୍ରାତା ତଥା ଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦଶ୍ଚ ଯଃ । ତଥା ଵିତ୍ତପ୍ରଦଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚୈତେ ପିତରଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁଜଣ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଦେଇଥାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ପିତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତଦା କେଚିତ୍ପିତୁଃ ପ୍ରାହୁଃ କେଚିଦ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଥାପରେ । ଵରୁଣସ୍ଯେତି ସଂଵାଦେ ନିର୍ଣଯଂ ନ ଯଯୁଶ୍ଚ ତେ
ତାପରେ, କିଛି ଲୋକ ପିତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ, କିଛି ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବରୁଣଙ୍କ ବିଷୟରେ; ଆଲୋଚନାରେ ସେମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଥଂ ସନ୍ଦେହମାପନ୍ନେ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ସଭ୍ଯାନ୍ଵିଵଦତସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜିତଃ
ଏଭଳି ସନ୍ଦେହ ଆସିଲାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ ସଭାରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଭାଗା ନିର୍ଣଯଂ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତମ୍ । ନିଃସ୍ନେହେନ ଯଦା ପିତ୍ରା ଵିକ୍ରୀତୋଽଯଂ ସୁତଃ ଶିଶୁଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ମତାନୁସାରେ ନିଷ୍କର୍ଷ: ଯେବେ ପିତା ସ୍ନେହ ଛାଡି ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିଲେ,
ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ତୁ ଗତସ୍ତସ୍ଯ ତଦୈଵ ଧନସଂଗ୍ରହାତ୍ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଞ୍ଜାତଃ ପୁତ୍ରୋଽସୌ କ୍ରୀତ ଏଵ ଚ
ଧନ ମିଳିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ, ସେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କିଣା ପୁଅ।
ଯୂପେ ବଦ୍ଧୋ ଯଦା ରାଜ୍ଞା ତଦା ତସ୍ଯ ନ ଵୈ ସୁତଃ । ଵରୁଣସ୍ତୁ ସ୍ତୁତୋଽନେନ ତେନ ତୁଷ୍ଟେନ ମୋଚିତଃ
ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଦେଲାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରହିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଶୁନହ୍ଶେପ ବରୁଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ବରୁଣ ଖୁସି ହୋଇ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନାଯଂ ମହାଭାଗା ହ୍ଯସୌ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଚେତସଃ । ଯୋ ଯଂ ସ୍ତୌତି ମହାମନ୍ତ୍ରୈଃ ସୋଽପି ତୁଷ୍ଟୋ ଦଦାତି ଚ
ତେଣୁ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ସେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଜଣ ଅନ୍ୟକୁ ମହାମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେଇଥାଏ।
ଧନଂ ପ୍ରାଣାନ୍ପଶୂନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା ମୋକ୍ଷଂ କିଲେପ୍ସିତମ୍ । କୌଶିକସ୍ଯ ସୁତଶ୍ଚାଯମରିଷ୍ଟେ ଯେନ ରକ୍ଷିତଃ
ସେ ଧନ, ପ୍ରାଣ, ପଶୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଚାହିଥିବା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏହି କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମହାଵୀର୍ଯଂ ଵରୁଣସ୍ଯାତିସଙ୍କଟେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ବାଢମୂଚୁଃ ସଭାସଦଃ
ବରୁଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ—ବ୍ୟାସ କହିଛନ୍ତି: ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସଭ୍ୟମାନେ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଜଗ୍ରାହ ତଂ କରେ ଦକ୍ଷିଣେ ତଦା । ଏହି ପୁତ୍ର ଗୃହଂ ମେ ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେମପୂରିତଃ
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଡାହା ହାତରେ ଧରିଲେ, ଭଲପାଇ ଭରିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, 'ଆସ, ପୁଅ, ମୋ ଘରକୁ ଚଲ।'
ଶୁନଃଶେପୋ ଜଗାମାଶୁ ତେନୈଵ ସହ ସତ୍ଵରଃ । ଵରୁଣସ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଜଗାମ ଚ ସ୍ଵମାଲଯମ୍
ଶୁନଃଶେପ ତାଙ୍କ ସହିତ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ଭଗବାନ ବରୁଣ ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚ ତଥା ସଭ୍ଯାଃ ସ୍ଵଗୃହାନ୍ନିର୍ଯଯୁସ୍ତଦା । ରାଜାପି ରୋଗନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବଭୂଵାତିମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁଜାରିମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ପ୍ରଜାସ୍ତୁ ପାଲଯାମାସ ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଚେତସା । ରୋହିତାଖ୍ଯସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ଵରୁଣସ୍ଯ ହ
ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିତ ମନରେ ଜନମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ରୋହିତ ଭଗବାନ ବରୁଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ,
ଆଜଗାମ ଗୃହଂ ପ୍ରୀତୋ ଦୁର୍ଗମାଦ୍ଵନପର୍ଵତାତ୍ । ଦୂତା ରାଜାନମଭ୍ଯେତ୍ଯ ପ୍ରୋଚୁଃ ପୁତ୍ରଂ ସମାଗତମ୍
ସେ ଦୁର୍ଗମ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ରୁ ଆନନ୍ଦରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ଦୂତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଘରକୁ ଫେରିଛନ୍ତି।'
ମୁଦିତୋଽସୌ ଜଗାମାଶୁ ସମ୍ମୁଖଃ କୋସଲାଧିପଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତରମାଯାନ୍ତଂ ପ୍ରେମୋଦ୍ରିକ୍ତଃ ସୁସମ୍ଭ୍ରମଃ
କୋଶଳ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ତୁରନ୍ତ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ; ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଭଲପାଇ ଓ ଆଦରରେ ଭରିଗଲେ।
ଦଣ୍ଡଵତ୍ପତିତୋ ଭୂମାଵଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖଃ ଶୁଚା । ରାଜାପି ତଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ପରିରଭ୍ଯ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ, ମୁହଁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଆଲିଂଗନ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ତମାଘ୍ରାଯ ସୁତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ପୁନଃ । ଉତ୍ସଙ୍ଗେ ତଂ ସମାରୋପ୍ଯ ମୁଦିତୋ ମେଦିନୀପତିଃ
ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ରାଜା ପୁନି ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ; ଆନନ୍ଦରେ ଭରିତ ଭୂମିପତି ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସାଇଲେ।
ଉଷ୍ଣୈର୍ନେତ୍ରଜଲୈଃ ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଭିଷେକମଥାକରୋତ୍ । ରାଜ୍ଯଂ ଶଶାସ ତେନାସୌ ପୁତ୍ରେଣାତିପ୍ରିଯେଣ ଚ
ତାପରେ ରାଜା ନିଜ ଆଖିର ଉଷ୍ଣ ଅଶ୍ରୁରେ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇଲେ; ତାଙ୍କ ଅତିପ୍ରିୟ ପୁଅ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ନରମେଧସ୍ଯ କଥଯାମାସ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ରାଜସୂଯଂ କ୍ରତୁଵରଂ ଚକାର ନୃପସତ୍ତମଃ
ସେ ମାନବ ବଳିର କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବଡ଼ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଂ ପୂଜଯିତ୍ଵାଥ ହୋତାରମକରୋଦ୍ଵିଭୁଃ । ସମାପ୍ତେ ତ୍ଵଥ ଯଜ୍ଞେଶେ ଵସିଷ୍ଠୋଽତୀଵ ପୂଜିତଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ପୁଜାରି କରିଦେଲେ; ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ବସିଷ୍ଠ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ।
ଶକ୍ରସ୍ଯ ସଦନଂ ରମ୍ଯଂ ଜଗାମ ମୁନିରାଦରାତ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ତତ୍ରୈଵ ଵସିଷ୍ଠେନ ଚ ସଙ୍ଗତଃ
ମୁନି ଆଦର ସହିତ ଶକ୍ରଙ୍କ ରମ୍ୟ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ମିଲିତ୍ଵା ତୌ ସ୍ଥିତୌ ଦେଵସଦନେ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରତିପୂଜିତମ୍
ସେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଦେବଗୃହରେ ମିଳି ରହିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମଯଚିତ୍ତସ୍ତଂ ସଭାଯାଂ ତୁ ଶଚୀପତେଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - କ୍ଵେଯଂ ପୂଜା ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତା ମହତୀ ମୁନିସତ୍ତମ
ଶଚୀପତିଙ୍କ ସଭାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ; ସେ କହିଲେ, 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏତେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ କିପରି ମିଳିଲା?'
କୃତା କେନ ମହାଭାଗ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମମାନ୍ତିକେ । ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ଯଜମାନୋଽସ୍ତି ମେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
‘ଏହା କିଏ କରିଛି, ମହାଭାଗ? ସତ୍ୟ କହ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ।’ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ମୋର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୂର ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ।’
ରାଜସୂଯଃ କୃତସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ପ୍ରଵରଦକ୍ଷିଣଃ । ନେଦୃଶୋଽସ୍ତି ନୃପଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଧୃତଵ୍ରତଃ
‘ସେ ରାଜା ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜା ନାହିଁ।’
ଦାତା ଚ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ ପ୍ରଜାରଞ୍ଜନତତ୍ପରଃ । ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ମଯା ପୂଜା ପ୍ରାପ୍ତା କୌଶିକନନ୍ଦନ
‘ସେ ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଜନମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା; ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି, କୌଶିକପୁତ୍ର।’
[ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ପୁନଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯକୃତ୍ରିମଂ ଦ୍ଵିଜ ] ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସମୋ ରାଜା ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସତ୍ଯଵାଦୀ ତଥା ଦାତା ଶୂରଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ
‘କାହିଁକି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ମୁଁ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି, କୌଣସି ମିଶାଇ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରାଜା ନ ଥିଲେ, ନ ହେବେ; ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମିକ।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିକୋପନଃ । ବଭୂଵ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନୋଽପ୍ଯବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେହି ଲୋକର କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବହୁତ ରାଗି ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚକୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ତାକୁ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତୌଷି ନୃପଂ ମିଥ୍ଯାଵାଦିନଂ କପଟପ୍ରିଯମ୍ । ଵଞ୍ଚିତୋ ଵରୁଣୋ ଯେନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵରଂ ପୁନଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛ, ଯେ ଭୁଲ କଥା କହିଥାଏ ଏବଂ ଚତୁର୍ତ୍ତା ରେ ରହିଥାଏ; ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ବରୁଣ ଠକାଯାଇଥିଲେ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ପଛରେ ମନ୍ତା କରିଥିଲେ।