ରାଜାତିଵିସ୍ମିତଃ ପାଦୌ ପ୍ରଣନାମ ରୁଜାତୁରଃ । ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ଦେଵଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ରାଜା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବେଦନାରେ ଭରିଯାଇ, ତାଙ୍କର ପାଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ । ହାତ ଜୋଡି, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଦେଵଦେଵ କୃପାସିନ୍ଧୋ ପାପାତ୍ମାହଂ ସୁମନ୍ଦଧୀଃ । କୃତାପରାଧଃ କୃପଣଃ ପାଵିତଃ ପରମେଷ୍ଠିନା
ହରିଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ଦେବଦେବ, କୃପାର ସାଗର, ମୁଁ ପାପୀ ଏବଂ ଅତି ମୂଢ଼ । ଅପରାଧ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି; ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି ।
ମଯା ତେ ପୁତ୍ରକାମେନ ଦୁଃଖସଂସ୍ଥେନ ହେଲନମ୍ । କୃତଂ କ୍ଷମାପ୍ଯଂ ପ୍ରଭୁଣା କୋଽପରାଧଃ ସୁଦୁର୍ମତେଃ
ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ଦୁଃଖରେ ଅପମାନ କରିଛି । ମୋ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅବୁଝ ମନର ଅପରାଧକୁ ମାନ୍ୟ କର, ପ୍ରଭୁ ।
ଅର୍ଥୀ ଦୋଷଂ ନ ଜାନାତି ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରାର୍ଥିନା ମଯା । ଵଞ୍ଚିତସ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵଦେଵ ଭୀତେନ ନରକାଦ୍ଵିଭୋ
ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୋଷ ବୁଝିପାରେନି । ପୁତ୍ର ଆଶାରେ, ନରକର ଭୟରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଗବାନ ଦେବଦେବ, ଠକିଛି ।
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ଭୀତୋଽହଂ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ତସ୍ମାତ୍ତେ ହେଲନଂ କୃତମ୍
ଯାହାର ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ସେ ନିର୍ଗତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳେନି । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଛି ।
ନାଜ୍ଞସ୍ଯ ଦୂଷଣଂ ଚିନ୍ତ୍ଯଂ ନୂନଂ ଜ୍ଞାନଵତା ଵିଭୋ । ଦୁଃଖିତୋଽହଂ ରୁଜାକ୍ରାନ୍ତୋ ଵଞ୍ଚିତଃ ସ୍ଵସୁତେନ ହ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଦୋଷକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, ନିଜ ପୁତ୍ର ଠକି ଦେଇଛି ।
ନ ଜାନେଽହଂ ମହାରାଜ ପୁତ୍ରୋ ମେ କ୍ଵ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ । ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵନେ ଭୀତୋ ମରଣାନ୍ମାଂ କୃପାନିଧେ
ମୁଁ ଜାଣିନି, ମହାରାଜ, ମୋ ପୁତ୍ର କେଉଁଠି ଗଲା । ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋତେ ଠକି, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଭୟରେ ଏହି କୃପାର ସାଗର, ସେ ପଳାଇଗଲା ।
ପ୍ରଯଯୌ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦତ୍ଵା ଗୃହୀତୋ ଦ୍ଵିଜବାଲକଃ । ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ କ୍ରୀତପୁତ୍ରେଣ ପ୍ରାରବ୍ଧସ୍ତଵ ତୁଷ୍ଟଯେ
ଧନ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରକୁ ନିଆଯାଇଛି । ତୁମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ, କିଣା ପୁତ୍ର ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ।
ଦର୍ଶନଂ ତଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଗତଂ ଦୁଃଖଂ ମମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଜଲୋଦରକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରସନ୍ନେ ତ୍ଵଯି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ତୁମର ଦର୍ଶନ ପାଇ, ମୋ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଗଲା । ଜଳୋଦର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ତୁମେ ଖୁସି ହେବାରୁ, ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଛି ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋ ରୋଗାତୁରସ୍ଯ ଚ । ଦଯାଵାନ୍ଦେଵଦେଵେଶଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନୃପୋତ୍ତମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରୋଗରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୟାମୟ ଦେବଦେବଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ମୁଞ୍ଚ ରାଜଞ୍ଛୁନଃଶେପଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତଂ ମାଂ ଭୃଶାତୁରମ୍ । ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ପରିପୂର୍ଣସ୍ତେ ରୋଗମୁକ୍ତୋ ଭଵାତ୍ମନା
ବରୁଣ କହିଲେ — ରାଜା, ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଶୁନଃଶେପକୁ ଛାଡିଦିଅ । ତୁମର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୋଇଛି, ତୁମେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେଲେ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵରୁଣସ୍ତୂର୍ଣଂ ରାଜାନଂ ଵିରୁଜଂ ତଥା । ଚକାର ପଶ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ସଦସ୍ଯାନାଂ ସୁସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହିପରି କହି, ବରୁଣ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ରୋଗମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ । ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ।
ଵିମୁକ୍ତୋଽସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପାଶାଦ୍ଵରୁଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଜଯଶବ୍ଦସ୍ତତସ୍ତତ୍ର ସଞ୍ଜାତୋ ମଖମଣ୍ଡପେ
ବରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ଜୟର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।
ରାଜା ପ୍ରମୁଦିତଃ ସଦ୍ଯୋ ରୋଗାନ୍ମୁକ୍ତଃ ସୁଦାରୁଣାତ୍ । ଯୂପାନ୍ମୁକ୍ତଃ ଶୁନଃଶେପୋ ବଭୂଵାତୀଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଶୁନହ୍ଶେପ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଭେ ରହିଲେ।
ରାଜା ତ୍ଵିମଂ ମଖଂ ପୂର୍ଣଂ ଚକାର ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ଶୁନଃଶେପସ୍ତଦା ସଭ୍ଯାନିତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ରାଜା ବିନୟ ସହିତ ଯଜ୍ଞକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ; ଏ ସମୟରେ, ଶୁନହ୍ଶେପ ହାତ ଜୋଡି ଆଦର ସହିତ ସଭାକୁ କହିଲେ।
ଭୋ ଭୋଃ ସଭ୍ଯା ସୁଧର୍ମଜ୍ଞାଃ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ଧର୍ମନିର୍ଣଯମ୍ । ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେଣ ଯଥାର୍ଥଵାଦିନଃ କିଲ
ହେ ସଭ୍ୟମାନେ, ତମେ ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ; ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହି, ଧର୍ମର ନିର୍ଣୟ କର।
ପୁତ୍ରୋଽହଂ କସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞାଃ ପିତା କେ କୋଽଗ୍ରତଃ ପରମ୍ । ଭଵତାଂ ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ଶରଣଂ ପ୍ରଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍
ହେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୁଁ କାହାର ପୁଅ? କିଏ ମୋ ପିତା, କିଏ ସବୁଠୁ ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି? ତମେ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରଣେ ଯିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ ତତ୍ର ସଭ୍ଯାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ସଭ୍ଯା ଊଚୂଃ - ଅଜୀଗର୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଯଂ କସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ଭଵେଦସୌ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସଭାରେ ସଭ୍ୟମାନେ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ: 'ଏହି ଅଜୀଗର୍ତଙ୍କ ପୁଅ; ଅନ୍ୟ କାହାର ପୁଅ କିପରି ହେବ?'
ଅଙ୍ଗାଦଙ୍ଗାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଃ ପାଲିତସ୍ତେନ ଭକ୍ତିତଃ । ଅନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽସୌ ପ୍ରଭଵେଦିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଏବଂ ସେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କାହାର ପୁଅ ହେବି କିପରି? ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାମଦେଵସ୍ତୁ ତାନୁଵାଚ ସଭାସଦଃ । ଵିକ୍ରୀତସ୍ତେନ ତାତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯଲୋଭାତ୍ସୁତଃ କିଲ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାମଦେବ ସଭାକୁ କହିଲେ: 'ତାଙ୍କ ପିତା ଧନ ଲୋଭରେ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିଲେ।'
ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ଧନଦାତୁଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞସ୍ତତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ଅଥଵା ଵରୁଣସ୍ଯୈଷ ପାଶାନ୍ମୁକ୍ତୋଽସ୍ତ୍ଯନେନ ଵୈ
ଏହି ପୁଅ ଧନ ଦେଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ, କାରଣ ସେ ବରୁଣଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।
ଅନ୍ନଦାତା ଭଯତ୍ରାତା ତଥା ଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦଶ୍ଚ ଯଃ । ତଥା ଵିତ୍ତପ୍ରଦଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚୈତେ ପିତରଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁଜଣ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଦେଇଥାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ପିତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତଦା କେଚିତ୍ପିତୁଃ ପ୍ରାହୁଃ କେଚିଦ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଥାପରେ । ଵରୁଣସ୍ଯେତି ସଂଵାଦେ ନିର୍ଣଯଂ ନ ଯଯୁଶ୍ଚ ତେ
ତାପରେ, କିଛି ଲୋକ ପିତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ, କିଛି ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବରୁଣଙ୍କ ବିଷୟରେ; ଆଲୋଚନାରେ ସେମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଥଂ ସନ୍ଦେହମାପନ୍ନେ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ସଭ୍ଯାନ୍ଵିଵଦତସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜିତଃ
ଏଭଳି ସନ୍ଦେହ ଆସିଲାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ ସଭାରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଭାଗା ନିର୍ଣଯଂ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତମ୍ । ନିଃସ୍ନେହେନ ଯଦା ପିତ୍ରା ଵିକ୍ରୀତୋଽଯଂ ସୁତଃ ଶିଶୁଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ମତାନୁସାରେ ନିଷ୍କର୍ଷ: ଯେବେ ପିତା ସ୍ନେହ ଛାଡି ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିଲେ,
ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ତୁ ଗତସ୍ତସ୍ଯ ତଦୈଵ ଧନସଂଗ୍ରହାତ୍ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଞ୍ଜାତଃ ପୁତ୍ରୋଽସୌ କ୍ରୀତ ଏଵ ଚ
ଧନ ମିଳିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ, ସେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କିଣା ପୁଅ।
ଯୂପେ ବଦ୍ଧୋ ଯଦା ରାଜ୍ଞା ତଦା ତସ୍ଯ ନ ଵୈ ସୁତଃ । ଵରୁଣସ୍ତୁ ସ୍ତୁତୋଽନେନ ତେନ ତୁଷ୍ଟେନ ମୋଚିତଃ
ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଦେଲାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରହିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଶୁନହ୍ଶେପ ବରୁଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ବରୁଣ ଖୁସି ହୋଇ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନାଯଂ ମହାଭାଗା ହ୍ଯସୌ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଚେତସଃ । ଯୋ ଯଂ ସ୍ତୌତି ମହାମନ୍ତ୍ରୈଃ ସୋଽପି ତୁଷ୍ଟୋ ଦଦାତି ଚ
ତେଣୁ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ସେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଜଣ ଅନ୍ୟକୁ ମହାମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେଇଥାଏ।
ଧନଂ ପ୍ରାଣାନ୍ପଶୂନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା ମୋକ୍ଷଂ କିଲେପ୍ସିତମ୍ । କୌଶିକସ୍ଯ ସୁତଶ୍ଚାଯମରିଷ୍ଟେ ଯେନ ରକ୍ଷିତଃ
ସେ ଧନ, ପ୍ରାଣ, ପଶୁ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଚାହିଥିବା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏହି କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମହାଵୀର୍ଯଂ ଵରୁଣସ୍ଯାତିସଙ୍କଟେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ବାଢମୂଚୁଃ ସଭାସଦଃ
ବରୁଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ—ବ୍ୟାସ କହିଛନ୍ତି: ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସଭ୍ୟମାନେ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ।