ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ରାଜପୁତ୍ର ନ ଜାନାସି ରାଜନୀତିଂ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ଅତଃ କରୋଷି ମୂଢସ୍ତ୍ଵଂ ଗମନାଯ ମତିଂ ଵୃଥା
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ରାଜକୁମାର, ତୁମେ ରାଜନୀତିର ଗୁପ୍ତ ଅଭିଜ୍ଞତା ଜଣାନାହିଁ, ଯାହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବରେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ପିତା ତଵ ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । କାରଯିଷ୍ଯତି ହୋମଂ ତେ ଜ୍ଵଲିତେଽଥ ଵିଭାଵସୌ
ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା, ତୁମ ପାଇଁ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଇବେ।
ଆତ୍ମା ହି ଵଲ୍ଲଭସ୍ତାତ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଖଲୁ । ତଦର୍ଥେ ଵଲ୍ଲଭାଃ ସନ୍ତି ପୁତ୍ରଦାରଧନାଦଯଃ
ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଆତ୍ମାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ ହୋଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନୋ ଦେହରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ଵଲ୍ଲଭଂ ସୁତମ୍ । ହଵନଂ କାରଯିତ୍ଵାସୌ ରୋଗମୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ସେ ତୁମେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ମାରିବେ, ଏବଂ ହୋମ କରିବା ପରେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜପୁତ୍ର ପିତୁର୍ଗୃହେ । ମୃତେ ପିତରି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯାର୍ଥେ ସର୍ଵଥା ପୁନଃ
ତେଣୁ, ରାଜକୁମାର, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ପରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଫେରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ନିଷେଧିତସ୍ତତ୍ର ଵାସଵେନ ନୃପାତ୍ମଜଃ । ଵନମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ କାମଂ ପୁନଃ ସଂଵତ୍ସରଂ ନୃପ
ଏଭଳି ଭାବେ ବାସବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେଧିତ ହେଇ, ରାଜପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ବର୍ଷ ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିଲେ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ଦୁଃଖିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତଦାଽଽତ୍ମଜଃ । ଗମନାଯ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ମରଣେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ତୁଷାରାଡ୍ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ଚ ରୋହିତମ୍ । ନିଵାରଯାମାସ ସୁତଂ ଯୁକ୍ତିଵାକ୍ଯୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତୁଷାରାଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧରି ଏଠାକୁ ଆସି, ରୋହିତକୁ ବାରମ୍ବାର ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ନିବାରଣ କଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ସ୍ଵପୁରୋହିତମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ରୋଗନାଶାଯ ତତ୍ରୋପାଯଂ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ରୋଗ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ କଣ?
ତମାହ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ନୃପୋତ୍ତମ । କ୍ରଯକ୍ରୀତେନ ପୁତ୍ରେଣ ଶାପମୋକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — ରାଜା, କ୍ରୟ କରାଯାଇଥିବା ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କର; ଏହାରେ ଶାପ ମୁକ୍ତି ହେବ।
ପୁତ୍ରା ଦଶଵିଧାଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣାନୀଯ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରଂ କୁରୁ ନୃପୋତ୍ତମ
ବେଦ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଛନ୍ତି — ପୁତ୍ର ଦଶ ପ୍ରକାର। ତେଣୁ, ରାଜା, ଧନ ଦେଇ ପୁତ୍ର ନେଇ ଯଜ୍ଞ କର।
ଵରୁଣୋଽପି ପ୍ରସନ୍ନଃ ସନ୍ସୁଖକାରୀ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଲୋଭାତ୍କୋଽପି ଦ୍ଵିଜଃ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରଜଃ
ତାପରେ ଭାରୁଣ ଖୁସି ହେବେ ଏବଂ ସୁଖ ଦେବେ; ଲୋଭରେ ତୁମ ଦେଶର କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁତ୍ର ଦେବେ।
ଏଵଂ ପ୍ରମୋଦିତୋ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାମନା । ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରେରଯାମାସ ତଦନ୍ଵେଷଣକାମ୍ଯଯା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଖୁସି ହେଇ, ଏପରି ପୁତ୍ର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
ଅଜୀଗର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଷଯେ ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ତସ୍ଯାସଂଶ୍ଚ ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରା ନିର୍ଧନସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜୀଗର୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ବିଶେଷ ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ।
ପ୍ରଧାନେନାପ୍ଯସୌ ପୃଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଦୁର୍ବଲୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗଵାଂ ଶତଂ ଦଦାମୀତି ଦେହି ପୁତ୍ରଂ ମଖାଯ ଵୈ
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେ କହିଲେ — 'ମୋତେ ଶତ ଗାଁ ଦିଅ, ତାହାଲେ ମୁଁ ହୋମ ପାଇଁ ପୁତ୍ର ଦେଇବି।'
ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ ଶୁନଃଶେପଃ ଶୁନୋଲାଂଗୂଲ ଇତ୍ଯମୀ । ତେଷାମେକତମଂ ଦେହି ଦଦାମି ତୁ ଗଵାଂ ଶତମ୍
'ଶୁନଃପୁଚ୍ଛ, ଶୁନଃଶେପ, ଶୁନୋଲାଙ୍ଗୂଳ — ଏହି ତିନି ନାମ। ମୋତେ ଶତ ଗାଁ ଦିଅ, ତାହାଲେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ପୁତ୍ର ଦେଇବି।'
ଅଜୀଗର୍ତସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ଚ କତମଂ ତେଭ୍ଯୋ ଵିକ୍ରେତୁଂ ଵୈ ମନୋ ଦଧେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଜୀଗର୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହେଇ, କେଉଁ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରି କରିବେ ବିଚାର କରିଲେ।
କାର୍ଯାଧିକାରିଣଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମତ୍ଵା ନାସାଵଦାଦମୁମ୍ । କନିଷ୍ଠଂ ନାପ୍ଯଦାନ୍ମାତା ମମୈଷ ଇତି ଵାଦିନୀ
ଘରର କାମକୁ ଦେଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେନି; ମାତା 'ଏହି ପୁତ୍ର ମୋର' କହି କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଲେନି।
ମଧ୍ଯମଂ ଚ ଶୁନଃଶେପଂ ଦଦୌ ଗଵାଂ ଶତେନ ଚ । ଆନିନାଯ ପଶୁଂ ଚକ୍ରେ ନରମେଧେ ନରାଧିପଃ
ମଧ୍ୟପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ଗାଁ ସହିତ ଦେଇ, ରାଜା ମନୁଷ୍ୟ ବଳି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଆଣିଲେ ।
ରୁଦନ୍ତଂ ଦୁଃଖିତଂ ଦୀନଂ ଵେପମାନଂ ଭୃଶାତୁରମ୍ । ଯୂପେ ବଦ୍ଧଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯାମୁଂ ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ମୁନଯସ୍ତଦା
ଉପବନ୍ଧିତ ଶୁନଃଶେପ ରୋଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ, କମ୍ପିତ ଏବଂ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିବା ଦେଖି, ସେହି ସମୟରେ ମୁନିମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ ।
ଶାମିତ୍ରାଯ ପଶୁଂ ଚକ୍ରେ ନରମେଧେ ନରାଧିପଃ । ଶମିତା ନାଦଦେ ଶସ୍ତ୍ରଂ ତମାଲମ୍ଭଯିତୁଂ ଶିଶୁମ୍
ରାଜା ଶାମିତ୍ର ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ବଳିରେ ଶୁନଃଶେପକୁ ବଳି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଧିକର୍ତ୍ତା ପୁରୋହିତ ଶିଶୁକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇଲେ ନାହିଁ ।
ନାହଂ ଦ୍ଵିଜସୁତଂ ଦୀନଂ ରୁଦନ୍ତଂ କରୁଣଂ ଭୃଶମ୍ । ହନିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଲୋଭାର୍ଥମିତ୍ଯୁଵାଚାପ୍ଯସୌ ତଦା
ସେହି ସମୟରେ ପୁରୋହିତ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖିତ, ରୋଇଥିବା, ଦୟାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରକୁ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ମାରିବି ନାହିଁ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରାମାସୌ କର୍ମଣୋ ଦୁଷ୍କରାଦଥ । ରାଜା ଆଭାସଦଃ ପ୍ରାହ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିତି ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେଲେ; ତାପରେ ରାଜା ସଭାକୁ ପଚାରିଲେ, 'ଦ୍ବିଜମାନେ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?'
ଜାତଃ କିଲକିଲାଶବ୍ଦୋ ଜନାନାଂ କ୍ରୋଶତାଂ ତଦା । କ୍ରନ୍ଦମାନେ ଶୁନଃଶେପେ ସଭାଯାଂ ଭୃଶମଦ୍ଭୁତମ୍
ସଭାରେ ଶୁନଃଶେପ ରୋଇବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ।
ଅଜୀଗର୍ତସ୍ତଦୋତ୍ଥାଯ ତମୁଵାଚ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ । ରାଜନ୍ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାହଂ ସୁସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ତାପରେ ଅଜୀଗର୍ତ ଉଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରାଜା, ଆପଣଙ୍କର କାମ ମୁଁ କରିଦେବି; ଆପଣ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତୁ ।'
ଵେତନଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦେହି ହନିଷ୍ଯାମି ପଶୁଂ କିଲ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଖକାର୍ଯଂ ଵୈ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ଧନାର୍ଥିନା
'ମୋତେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଦେଖଣା ଦିଅ, ମୁଁ ବଳି ପଶୁକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବି; ଆଜି ମୁଁ ଧନ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ବିଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ।'
ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଧନାର୍ଥସ୍ଯ ସଦାସୂଯା ପ୍ରସୂଯତେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଧନ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା ଜନ୍ମେ; ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ।
ତମୁଵାଚ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ ଗଵାଂ ଶତମନୁତ୍ତମମ୍ । ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ପିତା ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ହନ୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
ସେ ଅଜୀଗର୍ତକୁ କହିଲେ, 'ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଶତ ଗାଁ ଦେବି'; ଏହା ଶୁଣି, ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ଲୋଭେନାକୁଲଚିତ୍ତୋଽସୌ ଶାମିତ୍ରେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ । ସମୁଦ୍ଯତଂ ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନାଃ ସର୍ଵେ ସଭାସଦଃ
ଲୋଭରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଶାମିତ୍ର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ସେ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଦେଖି, ସଭାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିଲେ ।
ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଭୃଶଦୁଃଖାର୍ତା ହାହେତି ଜଗଦୁର୍ଵଚଃ । ପିଶାଚୋଽଯଂ ମହାପାପୀ କ୍ରୂରକର୍ମା ଦ୍ଵିଜାକୃତିଃ
ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ 'ହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, କହିଲେ, 'ଏହି ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ କୃର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମହାପାପୀ, ପିଶାଚ ଅଟେ ।'